Estimated reading time: 6 minutes
વર્ષ 1969માં સ્થાપના થયા બાદ, ISROની સતત પ્રગતિએ ભારતને વિશ્વની એક મુખ્ય અવકાશ શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે.
ચંદ્રયાન-1 દ્વારા ચંદ્ર પર પાણીની શોધ, મંગળ ઓર્બિટર મિશનની પ્રથમ પ્રયાસે મળેલી સફળતા અને ચંદ્રયાન-3 દ્વારા ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર વિશ્વનું સૌપ્રથમ ‘સોફ્ટ લેન્ડિંગ’ કરવાની સિદ્ધિ ભારતની વધતી જતી તકનીકી અને સંશોધનાત્મક ક્ષમતાને પ્રમાણિત કરે છે.
પરિચય અને સંક્ષિપ્ત પૃષ્ઠભૂમિ
પ્રાચીન ભારતીય શિલ્પોમાં ‘નવગ્રહ’નું નિરૂપણ જોવા મળે છે, જે દર્શાવે છે કે પશ્ચિમમાં અવકાશી પદાર્થોનું વર્ગીકરણ ઉભરી આવ્યું તેના સદીઓ પહેલા ભારતે નવ આકાશી પિંડોની ઓળખ કરી લીધી હતી.
ખગોળશાસ્ત્ર સાથે ભારતનું જોડાણ આર્યભટ્ટ જેવા મહાન વિદ્વાનો દ્વારા વધુ મજબૂત બન્યું હતું, જેમના પ્રદાનથી ગાણિતિક ખગોળશાસ્ત્રનો પાયો નખાયો હતો.
ત્યારબાદ, ભારતના આધુનિક અવકાશ કાર્યક્રમના પ્રણેતા ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈએ આ ક્ષેત્રને નવી ગતિ આપી હતી.
અવકાશ એટલે પૃથ્વીના વાતાવરણની બહારનો એવો વિશાળ વિસ્તાર, જેમાં ગ્રહો, વિકિરણો અને અસંખ્ય બ્રહ્માંડીય ઘટનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
વર્ષ 1961માં સોવિયત યુનિયનના યુરી ગાગરીન પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરી અવકાશમાં જનારા પ્રથમ માનવી બન્યા, જેનાથી માનવ અવકાશ સંશોધન યુગનો પ્રારંભ થયો હતો.
અવકાશ ક્ષેત્રની કામગીરી તેના વિશાળ અને પ્રતિકૂળ વાતાવરણને કારણે અત્યંત જટિલ અને અનિશ્ચિત હોય છે.
તેમ છતાં, અવકાશ ટેકનોલોજી ટેલિકોમ્યુનિકેશન, હવામાનની આગાહી, નેવિગેશન અને સંરક્ષણ જેવા ક્ષેત્રોને સક્ષમ બનાવે છે.
વર્તમાન સમયમાં ડેટા અને કનેક્ટિવિટીની વધતી માંગને કારણે અવકાશ ક્ષેત્ર વ્યાપારી, વૈજ્ઞાનિક અને વ્યૂહાત્મક સ્તરે અપાર સંભાવનાઓ ધરાવે છે.
વર્ષ 1969માં સ્થાપના થયા બાદ, ISROની સતત પ્રગતિએ ભારતને વિશ્વની એક મુખ્ય અવકાશ શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે.
ચંદ્રયાન-1 દ્વારા ચંદ્ર પર પાણીની શોધ, મંગળ ઓર્બિટર મિશનની પ્રથમ પ્રયાસે મળેલી સફળતા અને ચંદ્રયાન-3 દ્વારા ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર વિશ્વનું સૌપ્રથમ ‘સોફ્ટ લેન્ડિંગ’ કરવાની સિદ્ધિ ભારતની વધતી જતી તકનીકી અને સંશોધનાત્મક ક્ષમતાને પ્રમાણિત કરે છે.
ભારત સરકારનો લક્ષ્યાંક વૈશ્વિક અવકાશ બજારમાં ભારતનો હિસ્સો પાંચ ગણો વધારીને 8-10% સુધી લઈ જવાનો છે, જે 2033 સુધીમાં અંદાજે $44 બિલિયન સુધી પહોંચવાની આશા છે.
આ લક્ષ્ય વર્ષ 2023 થી 2030 દરમિયાન ભારતીય સ્પેસ-ટેક સેક્ટરમાં અંદાજિત 26% ના ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) ને દર્શાવે છે.
વૈશ્વિક અવકાશ ખર્ચ : સ્કેલ અને તફાવત
અવકાશ ક્ષેત્રના ખર્ચમાં અમેરિકા વિશ્વમાં અગ્રેસર છે, જેણે નાણાકીય વર્ષ 2025 માં NASA અને સ્પેસ ફોર્સ માટે $53.6 બિલિયન ફાળવ્યા છે.
ચીનનું CNSA અને PLA બજેટ સિવિલ-મિલિટરી એકીકરણ અને ઓછી પારદર્શિતાને કારણે આશરે $72 બિલિયનની આસપાસ હોવાનું મનાય છે. તેની તુલનામાં, ISROનું નાણાકીય વર્ષ 2025-26નું બજેટ અંદાજે $1.6 બિલિયન છે.
યુએસ અને ચીન ઉપરાંત, રશિયા, ભારત, યુકે અને ફ્રાન્સ મુખ્ય અવકાશગામી રાષ્ટ્રો છે. રશિયા તેની સોવિયત યુગની વિરાસત જાળવી રહ્યું છે, જ્યારે ભારત તેના ખર્ચ-અસરકારક (Cost-effective) મિશન માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.
યુકે અને ફ્રાન્સ તેમના રાષ્ટ્રીય પ્રયાસો અને યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ESA) દ્વારા યોગદાન આપે છે.
ISROનું વાર્ષિક બજેટ $1.3–1.5 બિલિયન રહે છે, જે તેના કરકસરયુક્ત છતાં અત્યંત કાર્યક્ષમ મોડેલને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
નોંધનીય છે કે, છેલ્લા 55 વર્ષોમાં ભારતનું કુલ અવકાશ રોકાણ NASAના માત્ર એક વર્ષના બજેટ કરતા પણ ઓછું રહ્યું છે, જે બંને કાર્યક્રમો વચ્ચેના આર્થિક સ્કેલનો મોટો તફાવત દર્શાવે છે.
અમેરિકામાં અવકાશ ક્ષેત્રનું વ્યાપારીકરણ 1960ના દાયકામાં AT&Tના ટેલસ્ટાર (Telstar) સાથે શરૂ થયું હતું. આજે એલોન મસ્કની SpaceX કંપની પુનઃઉપયોગ કરી શકાય તેવા રોકેટ અને ક્રૂ મિશનમાં નેતૃત્વ કરી રહી છે.
બ્લુ ઓરિજિન (જેફ બેઝોસ), નોર્થરોપ ગ્રુમેન, લોકહીડ માર્ટિન, બોઇંગ અને રોકેટ લેબ જેવા અન્ય મોટા ખેલાડીઓ ઉપગ્રહો, સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ અને ઊંડા અવકાશ મિશનમાં સક્રિય છે.
ભારતીય અવકાશ ક્ષેત્રનું વ્યાપારીકરણ
વૈશ્વિક સ્તરે $360 બિલિયનની સ્પેસ ઇકોનોમીમાં ભારતનું યોગદાન હાલમાં 2-3% છે, અને આ ક્ષેત્ર ભારતની જીડીપીમાં 0.5%થી પણ ઓછો હિસ્સો ધરાવે છે.
પ્રભાવશાળી વૈજ્ઞાનિક સફળતાઓ છતાં આર્થિક હિસ્સો ઓછો હોવાથી, ખાનગીકરણ દ્વારા ઉત્પાદન અને સેવાઓના ક્ષેત્રમાં વૃદ્ધિની વિશાળ તકો રહેલી છે.
ન્યૂસ્પેસ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (NSIL), જે અવકાશ વિભાગ હેઠળ ISROની વ્યાપારી શાખા છે, તે ISROના રોકેટ દ્વારા વિદેશી ઉપગ્રહો લૉન્ચ કરીને, સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન સેવાઓ આપીને અને આંતરરાષ્ટ્રીય ચંદ્ર મિશનને ટેકો આપીને આવક મેળવે છે.
NSIL ની આવક નાણાકીય વર્ષ 2019-20માં ₹316.40 કરોડથી વધીને વર્ષ 2023-24માં ₹2,116.13 કરોડ થઈ છે, જે 60.81%ના પ્રભાવશાળી CAGR સાથે વધી રહી છે.
જોકે, “એરક્રાફ્ટ અને સ્પેસક્રાફ્ટ” શ્રેણી હેઠળ એન્જિન, થ્રસ્ટર્સ, સેટેલાઇટ પ્લેટફોર્મ અને એવિઓનિક્સ જેવી આયાતમાં વધારો જોવા મળ્યો છે.
આ વલણ સૂચવે છે કે સ્થાનિક ઉત્પાદન વધવા છતાં, ઉચ્ચ મૂલ્યની વિદેશી ટેકનોલોજી પર નિર્ભરતા હજુ પણ યથાવત છે. (સોર્સ : વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય)
આ પડકારોને પહોંચીવળવા સરકારે ‘ભારતીય અવકાશ નીતિ (ISP) 2023’ અમલમાં મૂકી છે. આ નીતિ હેઠળ, ISRO મુખ્યત્વે ઍડ્વાન્સ R&D, ક્ષમતા નિર્માણ અને માનવ અવકાશ ઉડ્ડયન (Human Spaceflight) જેવી વ્યૂહાત્મક બાબતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે.
જ્યારે બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (NGEs) ને ઉત્પાદન, ગ્રાઉન્ડ સિસ્ટમ્સ અને લોન્ચ વ્હીકલ જેવી વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓમાં નેતૃત્વ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવશે.
રોકાણનું લેન્ડસ્કેપ
વૈશ્વિક મૂડી અને ટેકનોલોજીને આકર્ષવા માટે વર્ષ 2024 માં FDI (પ્રત્યક્ષ વિદેશી રોકાણ) નીતિને ઉદાર બનાવવામાં આવી છે. આ નીતિના વિવિધ સ્તરો નીચે મુજબ છે :
| પ્રવૃત્તિ / વિભાગ | FDI મર્યાદા | પ્રવેશ માર્ગ (Entry Route) |
| ઉપગ્રહો, ગ્રાઉન્ડ સેગમેન્ટ અને યુઝર સેગમેન્ટ માટેના ઘટકો અને પેટા-સિસ્ટમ્સનું ઉત્પાદન | 100% સુધી | ઓટોમેટિક |
| ઉપગ્રહો—ઉત્પાદન અને સંચાલન, સેટેલાઇટ ડેટા પ્રોડક્ટ્સ અને ગ્રાઉન્ડ સેગમેન્ટ | 74% સુધી | ઓટોમેટિક (74% થી વધુ માટે સરકારી મંજૂરી) |
| લોન્ચ વ્હીકલ, સંબંધિત સિસ્ટમ્સ અને સ્પેસપોર્ટ્સનું નિર્માણ | 49% સુધી | ઓટોમેટિક (49% થી વધુ માટે સરકારી મંજૂરી) |
હવે ખાનગી કંપનીઓને લૉન્ચ વ્હીકલ, ઉપગ્રહો અને ઊભરતી ટેક્નોલૉજી વિકસાવવા માટે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે.
આ ક્ષેત્રના મુખ્ય લાભાર્થીઓ
| કંપનીનું નામ | અવકાશ ક્ષેત્રમાં મુખ્ય ભૂમિકા |
| હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) | PSLV ઉત્પાદન માટે મુખ્ય સહયોગી અને ઉત્પાદક. |
| ભારત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ લિમિટેડ (BEL) | સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન, રડાર અને એવિઓનિક્સમાં નિપુણતા. |
| MTAR ટેક્નોલોજીસ લિમિટેડ | રોકેટ એન્જિન માટે જટિલ અને ચોકસાઈપૂર્વકના ઘટકોનું ઉત્પાદન. |
| ડેટા પેટર્ન્સ (ઇન્ડિયા) લિમિટેડ | સ્પેસ ઍપ્લિકેશન માટે ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ્સનું ડિઝાઇનિંગ. |
ડિસ્ક્લેમર : આ માહિતી માત્ર શૈક્ષણિક હેતુ માટે છે અને તેને રોકાણની સલાહ તરીકે ગણવી નહીં.
ભારતીય સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ જેવા કે અગ્નિકુલ કોસ્મોસ ($810 મિલિયન), સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ ($520 મિલિયન) અને ધ્રુવ સ્પેસ ($227 મિલિયન) ખાનગી અવકાશ ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે.
નિષ્કર્ષ
ભારતનું અવકાશ ક્ષેત્ર હવે લૉન્ચ વ્હીકલ અને જટિલ ટેકનોલોજીમાં વિદેશી નિર્ભરતા ઘટાડી રહ્યું છે.
ISRO ના અધ્યક્ષ એસ. સોમનાથે જણાવ્યું હતું કે ચંદ્રયાન-3 ના 95% થી વધુ ઘટકો સ્વદેશી હતા, જે ભારતની મજબૂત આત્મનિર્ભરતા દર્શાવે છે. ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ જેવી પહેલ ખાનગી ભાગીદારીને વેગ આપી રહી છે.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસના ‘ઇન્ફિનિટી કૅમ્પસ’ના ઉદઘાટન સમયે અવકાશ ક્ષેત્રમાં નવીનતા અને ખાનગી સાહસોના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.
જોકે, ખાનગી કંપનીઓ માટે સરકાર પરની એકમાત્ર નિર્ભરતા એક જોખમ છે, જેના માટે વૈશ્વિક બજાર સુધી પહોંચવું જરૂરી છે.
અંતમાં, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના ધોરણો સાથે અવકાશ ક્ષેત્રનું સતત ઉદારીકરણ ભારત માટે નવી આર્થિક ક્ષિતિજો ખોલી રહ્યું છે.
યોગ્ય નીતિ અને ખાનગી ક્ષેત્રના સહયોગથી ભારત ટૂંક સમયમાં વૈશ્વિક સ્પેસ ઇકોનોમીનો મુખ્ય આધારસ્તંભ બની જશે.
Disclaimer : This information has been collected through secondary research and Diamond City Newspaper is not responsible for any errors in the same.
ડાયમંડ સિટી પર ગુજરાત, રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય, બિઝનેસ સહિતના હીરા ઉદ્યોગના તમામ સમાચાર વાંચો. લેટેસ્ટ ન્યૂઝથી અપડેટ રહેવા માટે સોશ્યિલ મીડિયામાં અમારી સાથે જોડાઓ.
FACEBOOK | TWITTER | TELEGRAM | PINTEREST | LINKEDIN | INSTAGRAM | WhatsApp | YouTube
