પ્રસ્તાવના
છેલ્લા ત્રણ દાયકાઓમાં, રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ માત્ર આર્મી, નેવી અને એરફોર્સ દ્વારા સરહદોની સુરક્ષા કરવાથી બદલાઈને ઘણી વ્યાપક, ટેકનોલોજી આધારિત સિસ્ટમમાં પરિવર્તીત થયું છે.
આજે, દેશની તાકાત માત્ર લશ્કરી શક્તિ પર જ નહીં પરંતુ સાયબર સુરક્ષા, સ્પેસ (સેટેલાઇટ), ડેટા અને ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં તેની ક્ષમતાઓ પર પણ નિર્ભર છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આધુનિક સંરક્ષણ એ જમીન, હવા, સમુદ્ર, અવકાશ અને સાયબર સ્પેસમાં રાષ્ટ્રનું રક્ષણ કરવા વિશે છે, જેમાં ટેકનોલોજી કેન્દ્રીય ભૂમિકા ભજવે છે.
આધુનિક સંરક્ષણ જમીન, સમુદ્ર, હવા, અવકાશ અને સાયબર ક્ષેત્રે એક ટેકનોલોજી સંચાલિત, સંકલિત પ્રણાલીમાં વિકસિત થયું છે, જેમાં સચોટતા અને સક્રિય રીતે જોખમોને નિષ્ક્રિય કરવા પર મજબૂત ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
ડ્રોન જેવી માનવરહિત પ્રણાલીઓએ ઓછા ખર્ચે, ઉચ્ચ પ્રભાવવાળા હુમલાઓ દ્વારા યુદ્ધમાં પરિવર્તન આણ્યું છે – જે નાના ખેલાડીઓ દ્વારા પણ શક્ય બન્યું છે – જેનાથી એક અસમપ્રમાણ (Asymmetric) યુદ્ધભૂમિ તૈયાર થઈ છે. આ પરિવર્તન અદ્યતન સંરક્ષણ ટેકનોલોજીમાં ઝડપી વૃદ્ધિ લાવી રહ્યું છે, ખાસ કરીને કાઉન્ટર-ડ્રોન સિસ્ટમ્સ, AI-આધારિત પ્લેટફોર્મ્સ અને સ્વાયત્ત હથિયારોમાં.
સંરક્ષણ એ દરેક દેશની ટોચની અગ્રતા છે, જે ૨૦૨૪-૨૫માં લગભગ US$૨.૭ ટ્રિલિયનના વિક્રમી વૈશ્વિક ખર્ચમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. સુરક્ષા વિના આર્થિક વિકાસ થઈ શકતો નથી.
પરિણામે, રાષ્ટ્રો જમીન, હવા, સમુદ્ર, સાયબર અને અવકાશમાં અદ્યતન, ટેક-સંચાલિત સંરક્ષણમાં ભારે રોકાણ કરી રહ્યા છે. ઈરાન-યુએસ સંઘર્ષ, યુક્રેનમાં યુદ્ધ અને ઈન્ડો-પેસિફિકમાં તણાવ જેવા ચાલુ સંઘર્ષો આ વૈશ્વિક સંરક્ષણ નિર્માણને વધુ વેગ આપી રહ્યા છે.
વૈશ્વિક સંરક્ષણ ખર્ચ અને પરમાણુ લેન્ડસ્કેપ
વૈશ્વિક સંરક્ષણ ખર્ચ ૨૦૨૫ માં ૨.૫% વધીને US$૨.૬૩ ટ્રિલિયન થયો છે, જે મુખ્યત્વે યુરોપ અને મધ્ય પૂર્વમાં લશ્કરી ખર્ચમાં થયેલા વધારાને કારણે છે.
આનાથી હાયપરસોનિક મિસાઇલો અને સ્પેસ-આધારિત સિસ્ટમ્સ જેવા અદ્યતન હથિયારોના ઝડપી વિકાસ તરફ દોરી છે. આ ખર્ચનો મોટાભાગનો હિસ્સો વિશ્વની ટોચની ૧૫ મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થાઓમાં કેન્દ્રિત છે.
યુએસએ વૈશ્વિક સંરક્ષણ ખર્ચમાં મોટા અંતર સાથે પ્રભુત્વ ધરાવે છે, જ્યારે ભારતનો ખર્ચ મધ્યમ છે પરંતુ મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સતત વધી રહ્યો છે.
જીડીપીની ટકાવારી તરીકે સૌથી વધુ સંરક્ષણ ખર્ચમાં યુક્રેન અલગ તરી આવે છે, જે તેની ચાલુ સંઘર્ષ-આધારિત પ્રાથમિકતાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે પરમાણુ હથિયારોની કુલ સંખ્યા આશરે ૧૨,૨૦૦ છે, જેમાં નિવૃત્ત થયેલા પણ સામેલ છે, જેમાંથી આશરે ૯,૬૦૦-૯,૭૦૦ હથિયારો ૨૦૨૫-૨૬માં ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ છે.
રશિયા (૫,૪૫૯) અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (૫,૧૧૭) પાસે મળીને કુલ સંખ્યાના આશરે ૮૬% છે. ચીન સૌથી ઝડપથી વિકાસ કરી રહ્યું છે – ૨૦૨૦માં ૩૫૦થી વધીને ૨૦૨૫માં ૬૦૦ હથિયારો, જે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧,૦૦૦ હથિયારોનું લક્ષ્ય રાખે છે.
ભારત પાસે આશરે ૧૮૦ પરમાણુ હથિયારો છે, જે પાંચ વર્ષમાં આશરે ૨૦% વધ્યા છે, જે સતત વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.
વૈશ્વિક સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને ૧૯૮૦ ના દાયકામાં ઔપચારિક વેગ મળ્યો, જ્યારે યુકેએ બ્રિટિશ એરોસ્પેસ (૧૯૮૧) અને રોયલ ઓર્ડનન્સ (૧૯૮૭) નું ખાનગીકરણ કર્યું.
ત્યારબાદ શીત યુદ્ધના અંત પછી ૧૯૯૦ ના દાયકામાં ખાનગી લશ્કરી કોન્ટ્રાક્ટિંગમાં ઉછાળો આવ્યો કારણ કે પશ્ચિમી સરકારોએ તેમના રાજ્ય સંચાલિત સંરક્ષણ સ્થાપનોમાં આક્રમક રીતે ઘટાડો કર્યો.
વૈશ્વિક સંરક્ષણ ઉદ્યોગમાં અમેરિકન દિગ્ગજ કંપનીઓનું વર્ચસ્વ છે — લોકહીડ માર્ટિન (F-35, THAAD), RTX (પેટ્રિઓટ મિસાઇલ), નોર્થરોપ ગ્રુમેન (સ્ટીલ્થ, સર્વેલન્સ), જનરલ ડાયનેમિક્સ (સબમરીન, ટેન્ક) અને બોઇંગ (જેટ્સ, સ્પેસ). યુએસ સિવાય, યુકેની BAE સિસ્ટમ્સ સશસ્ત્ર વાહનો અને સાયબરમાં અગ્રેસર છે.
ચીનની CASIC મિસાઇલોમાં, દક્ષિણ કોરિયાની હનવા (Hanwha) આર્ટિલરીમાં અને સ્પેસએક્સ (SpaceX) તેના સ્ટારશિલ્ડ પ્રોગ્રામ દ્વારા સંરક્ષણ-ગ્રેડ સ્પેસ પ્લેયર તરીકે ઝડપથી ઉભરી રહી છે.
ભારતની સંરક્ષણ વ્યૂહરચના : બજેટ, નીતિ અને પ્રાપ્તિ
ભારત ચીન અને પાકિસ્તાન સાથેના તણાવ અને તાજેતરના યુદ્ધના અનુભવો (૨૦૨૫-૨૬) થી પ્રેરાઈને ઝડપથી સ્થાનિક સંરક્ષણ ઉત્પાદન તરફ વળી રહ્યું છે.
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭માં સંરક્ષણ ખર્ચ રેકોર્ડ ₹૭.૮૫ લાખ કરોડ (~$૯૩ અબજ) પર પહોંચ્યો છે, જે વાર્ષિક ધોરણે ૧૫.૨% વધુ છે, જેમાં મૂડી ખર્ચનો ૭૫% હિસ્સો ભારતીય કંપનીઓ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યો છે (નાણાકીય વર્ષ ૨૧ માં આ ~૪૦% હતો), જે સ્થાનિક સંરક્ષણ કંપનીઓને મજબૂત ટેકો આપે છે.
સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં FDI હવે ઓટોમેટિક રૂટ દ્વારા ૭૪% સુધી (પહેલા ૪૯% હતું) મંજૂર છે, જે વિદેશી ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપે છે. ઉત્તર પ્રદેશ અને તમિલનાડુના સંરક્ષણ કોરિડોરોએ ૨૮૯+ MoUs સાથે ₹૯,૧૪૫+ કરોડનું રોકાણ આકર્ષ્યું છે, જ્યારે ટાટા એડવાન્સ્ડ સિસ્ટમ્સ, અદાણી ડિફેન્સ એન્ડ એરોસ્પેસ અને L&T ડિફેન્સ જેવા ખાનગી ખેલાડીઓ PSU કંપનીઓની સાથે ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરી રહ્યા છે.
આ માળખામાં પ્રવેશ કરી રહેલી મુખ્ય લિસ્ટેડ કંપનીઓ નીચે મુજબ છે :
| કંપની (Company) | માર્કેટ કેપ (₹ કરોડ) | વિભાગ (Segment) |
| ભારત ઈલેક્ટ્રોનિક્સ (BEL) | ૩,૪૩,૮૫૨ | સંરક્ષણ ઈલેક્ટ્રોનિક્સ |
| હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ (HAL) | ૨,૯૩,૩૬૧ | એરક્રાફ્ટ, હેલિકોપ્ટર |
| મઝગાંવ ડોક (MDL) | ૧,૪૧,૧૮૩ | યુદ્ધ જહાજો, સબમરીન |
| કોચિન શિપયાર્ડ | ૫૦,૦૮૫ | જહાજ નિર્માણ, સમારકામ |
| ભારત ડાયનેમિક્સ (BDL) | ૪૬,૪૫૬ | મિસાઇલ, ટોર્પિડોઝ |
| ઝેન ટેકનોલોજીસ (Zen Tech) | ૧૨,૫૯૪ | સિમ્યુલેટર, એન્ટી-ડ્રોન |
| ડેટા પેટર્ન્સ (Data Patterns) | ૧૭,૯૮૯ | સંરક્ષણ ઈલેક્ટ્રોનિક્સ |
(માત્ર ઉદાહરણના હેતુ માટે છે, રોકાણની ભલામણ નથી)
| મેટ્રિક (Metric) | ભારતની ટોચની ૩ (BEL, HAL, MDL) | વૈશ્વિક ટોચની ૩ (LMT, BAE, NOC) | આંતરદૃષ્ટિ (Insight) |
| રિટર્ન ઓન ઈક્વિટી (ROE) | ૨૬%–૩૫% | ૧૦%–૨૬% | ભારતીય કંપનીઓ ઉચ્ચ મૂડી કાર્યક્ષમતા દર્શાવે છે |
| ઓપરેટિંગ પ્રોફિટ માર્જિન | ૧૫%–૨૨% | ૯%–૧૨% | ઓછો ખર્ચ અને સ્થાનિક ફોકસ માર્જિનમાં મદદ કરે છે |
| P/E રેશિયો (TTM) | ૫૦x–૮૦x | ૧૫%–૨૨% | ભારતીય શેરોના ભાવ ઉચ્ચ વૃદ્ધિ માટે નિર્ધારિત છે |
| ઓર્ડર બુક કવરેજ | વાર્ષિક આવકના ૩x–૫x | વાર્ષિક આવકના ૨x–૩x | ૧૦ વર્ષના ચક્રો સાથે ભારતીય ઓર્ડર બુકમાં ઉછાળો |
લાંબા ગાળાના સરકારી કોન્ટ્રાક્ટ્સ, પ્રવેશ માટેના ઊંચા અવરોધો અને વધતી ખાનગી ભાગીદારીને કારણે સંરક્ષણ એ એક મજબૂત રોકાણ થીમ (૨૦૨૫-૨૬) બની છે.
DAP ૨૦૨૦ અને ડિફેન્સ પ્રોક્યોરમેન્ટ મેન્યુઅલ ૨૦૨૫ જેવી નીતિઓએ પ્રક્રિયાઓને સરળ બનાવી છે, જે ₹૧ લાખ કરોડના R&D પુશ, iDEX ગ્રાન્ટ્સ અને એવિએશન પાર્ટ્સ અને લિથિયમ-આયન સેલ્સ પર ડ્યુટી ઘટાડવાની યોજનાઓ દ્વારા સપોર્ટેડ છે, જે સેક્ટરના વિકાસને વેગ આપે છે.
નિષ્કર્ષ
સંરક્ષણ ક્ષેત્ર વૈશ્વિક તણાવ અને AI, ડ્રોન અને સ્પેસ સિસ્ટમ્સ જેવી ટેકનોલોજી દ્વારા સંચાલિત મજબૂત વૃદ્ધિના તબક્કામાં પ્રવેશી રહ્યું છે.
AI હવે યુદ્ધમાં કેન્દ્રસ્થાને છે – જેમ કે યુ.એસ.માં જોવા મળ્યું છે જ્યાં આશરે $૨૦૦ મિલિયનનો પેન્ટાગોન AI કોન્ટ્રાક્ટ (પહેલા એન્થ્રોપિક પાસે હતો) લશ્કરી ઉપયોગ માટે OpenAI પાસે ગયો છે.
જોકે, ભારતમાં એક મુખ્ય જોખમ એ છે કે સરકાર એકમાત્ર ગ્રાહક હોવા પર નિર્ભરતા છે, જેનો અર્થ છે કે બજેટમાં કોઈપણ કાપ વૃદ્ધિ પર અસર કરી શકે છે, પરંતુ એકંદરે ટેકનોલોજી-સંચાલિત સંરક્ષણ આધુનિકીકરણ તરફના સ્પષ્ટ પરિવર્તનને કારણે લાંબા ગાળાનો અંદાજ હકારાત્મક રહે છે.
આ સંજોગોમાં, ભારત માટે માત્ર સરકારી બજેટ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે સંરક્ષણ નિકાસ (Defense Exports) વધારવી એ વૈશ્વિક બજારમાં ટકી રહેવા માટે અનિવાર્ય બનશે.
વધુમાં, ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી અને સ્ટાર્ટઅપ્સ દ્વારા વિકસાવવામાં આવતી સ્વદેશી ‘ડીપ-ટેક’ ટેકનોલોજી ભારતને આધુનિક યુદ્ધક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર બનાવવાની સાથે વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા પણ પ્રદાન કરશે.
Disclaimer : This information has been collected through secondary research and Diamond City Newspaper is not responsible for any errors in the same.
ડાયમંડ સિટી પર ગુજરાત, રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય, બિઝનેસ સહિતના હીરા ઉદ્યોગના તમામ સમાચાર વાંચો. લેટેસ્ટ ન્યૂઝથી અપડેટ રહેવા માટે સોશ્યિલ મીડિયામાં અમારી સાથે જોડાઓ.
FACEBOOK | TWITTER | TELEGRAM | PINTEREST | LINKEDIN | INSTAGRAM | WhatsApp | YouTube
