પ્રસ્તાવના
ટેક્સટાઇલને અવારનવાર માત્ર કપડાં (ગાર્મેન્ટ્સ) સાથે જોડવામાં આવે છે, પરંતુ આ ઉદ્યોગ માત્ર પહેરવેશ પૂરતો સીમિત ન રહેતાં કાચા માલ અને ફાઇબરના ઉત્પાદનથી લઈને સ્પિનિંગ (કાંતણ), ફેબ્રિક નિર્માણ, ફિનિશિંગ અને અંતિમ ઉત્પાદનના નિર્માણ સુધીની એક વિશાળ વેલ્યુ ચેઇનને આવરી લે છે.
કાચા માલને મુખ્યત્વે કુદરતી (નેચરલ) અને માનવસર્જિત (મેન-મેડ) ફાઇબરમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. કુદરતી ફાઇબરમાં કપાસ (કોટન), ક્ષણ (જૂટ), ફ્લેક્સ, રેશમ (સિલ્ક) અને ઊનનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે માનવસર્જિત ફાઇબરમાં સિન્થેટિક મટિરિયલ્સ જેવાં કે પોલિએસ્ટર, નાઇલોન, એક્રિલિક અને ઇલાસ્ટેન તેમજ વિસ્કોસ અને લાયોસેલ જેવા પુનર્જીવિત ફાઇબરનો સમાવેશ થાય છે.
આ ફાઇબરને સ્પિનિંગ, વીવિંગ (વણાટ), નિટિંગ અથવા નોન-વોવન પ્રક્રિયાઓ દ્વારા યાર્ન (દોરા) અને ત્યારબાદ ફેબ્રિક (કાપડ)માં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. ફેબ્રિક તૈયાર થયા પછી તેના પર ડાઇંગ (રંગકામ), પ્રિન્ટિંગ અને ફંક્શનલ ફિનિશિંગ કરવામાં આવે છે, ત્યારબાદ કટિંગ, સ્ટીચિંગ (સીવણ), બોન્ડિંગ અથવા અન્ય ટેકનિક દ્વારા આખરી પ્રોડક્ટ તૈયાર કરવામાં આવે છે. આમ, આ મૂળભૂત રૂપાંતરણને આ રીતે જોઈ શકાય છે:
કાચો માલ → ફાઇબર → યાર્ન → ફેબ્રિક → પ્રોસેસિંગ અને ફિનિશિંગ → આખરી પ્રોડક્ટ (ફિનિશ્ડ પ્રોડક્ટ)
આ ઉદ્યોગનો એક મુખ્ય વિસ્તાર ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ છે – જે એન્જિનિયર્ડ ટેક્સટાઇલ સ્ટ્રક્ચર્સ છે અને તેનો પ્રાથમિક હેતુ સૌંદર્ય શાસ્ત્રને બદલે ફંક્શનલ પરફોર્મન્સ આપવાનો છે. તેનો ઉપયોગ ઓટોમોબાઇલ્સ અને એરક્રાફ્ટ, હેલ્થકેર, બાંધકામ (કન્સ્ટ્રક્શન), કૃષિ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઔદ્યોગિક ફિલ્ટરેશન, પેકેજિંગ, સ્પોર્ટ્સ અને પર્યાવરણ સુરક્ષામાં થાય છે.
ગ્લોબલ ટેક્સટાઇલ ઇન્ડસ્ટ્રી : વૉલ્યુમ થી વૅલ્યુ તરફ
ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ વિશ્વના સૌથી જૂના ઉત્પાદન ક્ષેત્રોમાંનો એક છે, જે પરંપરાગત હેન્ડલૂમમાંથી વિકસીને ટેકનોલોજી-સંચાલિત ઉદ્યોગ બન્યો છે. આજે ઓટોમેશન, AI, અદ્યતન ડાઇંગ અને રિસાયક્લિંગ આ ઉદ્યોગને ઇન્ડસ્ટ્રી 4.0 તરફ આગળ ધપાવી રહ્યા છે.
વૈશ્વિક ટેક્સટાઇલ અને એપેરેલ ઉદ્યોગનું મૂલ્ય વર્ષ 2025 માં લગભગ $1.16 ટ્રિલિયન હોવાનો અંદાજ હતો, જ્યારે એપેરેલ રિટેલ સહિતના વ્યાપક અંદાજો અનુસાર તે $1.8 ટ્રિલિયનની નજીક પહોંચી રહ્યો છે. આ ક્ષેત્ર વૈશ્વિક જીડીપી (GDP)માં આશરે 1–2% યોગદાન આપે છે અને તેની વેલ્યુ ચેઇનમાં 300 મિલિયનથી વધુ નોકરીઓને ટેકો આપે છે, જેમાં સીધા ઉત્પાદનમાં (ડાયરેક્ટ મેન્યુફેક્ચરિંગ) આશરે 60 મિલિયન લોકો કાર્યરત છે.
વૈશ્વિક ટેક્સટાઇલ વેપાર ક્ષેત્રે મુખ્ય ઉત્પાદન અને નિકાસ હબ તરીકે કેટલાક મુખ્ય દેશો વર્ચસ્વ ધરાવે છે, જેમાં એશિયન અર્થતંત્રો વૈશ્વિક ટેક્સટાઇલ નિકાસમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે.
વૈશ્વિક ટેક્સટાઇલ કંપનીઓનું વિવરણ
વૈશ્વિક સ્તરે ટેક્સટાઇલ ક્ષેત્રે મોટું સ્થાન ધરાવતી કંપનીઓની વિગતો દર્શાવે છે કે જાપાનની Toray Industries (સ્થાપના 1926) નાણાકીય વર્ષ 2025માં આશરે $18.5 બિલિયનની આવક સાથે અગ્રણી સ્થાને છે. ત્યારબાદ થાઇલેન્ડની Indorama Ventures (સ્થાપના 2003) આશરે $14.05 બિલિયનની આવક ધરાવે છે. દક્ષિણ કોરિયાની Hyosung TNC (સ્થાપના 1957) ~ $5.5 બિલિયન, ચીનની Shenzhou International (સ્થાપના 1988) ~ $4.5 બિલિયન અને ઓસ્ટ્રિયાની Lenzing AG (સ્થાપના 1938) ~ $2.7 બિલિયનની આવક ધરાવે છે. આ સિવાય ચીનની Youngor (Fashion Co.) (સ્થાપના 1979) ~ $1.7 બિલિયન, ભારતની Vardhman Textiles (સ્થાપના 1965) ~ $1.15 બિલિયન, ભારતની Arvind Limited (સ્થાપના 1931) ~ $0.98 બિલિયન અને પાકિસ્તાનની Interloop Limited (સ્થાપના 1992) આશરે $0.62 બિલિયનની આવક નોંધાવે છે.
ટેક્સટાઇલ ક્ષેત્રે વૃદ્ધિનો આગામી તબક્કો બાયો-બેઝ્ડ, સ્માર્ટ અને રિસાયકલેબલ ટેક્સટાઇલ દ્વારા આવી રહ્યો છે. બાયો-બેઝ્ડ ટેક્સટાઇલમાં વનસ્પતિ ફાઇબર, મશરૂમ-બેઝ્ડ લેધર અને સૂક્ષ્મજીવો આધારિત સામગ્રી સહિતના જૈવિક સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ થાય છે. સ્માર્ટ ટેક્સટાઇલમાં હેલ્થ મોનિટરિંગ, તાપમાન નિયંત્રણ, ઉર્જા ઉત્પાદન અને સુરક્ષા માટે સેન્સર્સ અને ખાસ ફાઇબરનો ઉપયોગ થાય છે, જેનાથી હેલ્થકેર, સંરક્ષણ (ડિફેન્સ), સ્પોર્ટ્સ, ઓટોમોટિવ અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાં નવી તકો ઊભી થઈ છે. તે જ સમયે, કેમિકલ અને એન્ઝાઇમેટિક રિસાયક્લિંગ ટેક્સટાઇલ કચરાને પુનઃઉપયોગી ફાઇબરમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જે ફાઇબર-ટુ-ફાઇબર સર્ક્યુલરિટીને શક્ય બનાવે છે.
ઉભરતા ઇનોવેશનના ઉદાહરણો
| ક્રમ | પ્રોડક્ટનું નામ | મુખ્ય માહિતી |
| 1 | GORE-TEX ePE | અમેરિકાની W. L. Gore & Associates દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ PFAS-મુક્ત, વોટરપ્રૂફ અને બ્રીધેબલ મેમ્બ્રેન. વર્ષ ૨૦૨૨ માં શરૂ કરાયેલ, તે પાણીને અંદર આવતા રોકે છે પણ પરસેવાની વરાળને બહાર જવા દે છે, જે જેકેટ, ફૂટવેર અને ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ માટે યોગ્ય છે. હાઇ-પરફોર્મન્સ એપ્લિકેશન્સ માટે ૨૦૨૫ માં GORE-TEX Pro ePE લોન્ચ કરાયું. |
| 2 | MIRUM® | અમેરિકાની Natural Fiber Welding (NFW) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ વનસ્પતિ-આધારિત, પ્લાસ્ટિક-મુક્ત લેધરનો વિકલ્પ. ૨૦૨૧ માં વ્યાવસાયિક સ્તરે રજૂ કરાયેલ, તે ફૂટવેર, ફેશન અને ઓટોમોટિવમાં વપરાય છે. ભારતમાં કેમ્પર ફૂટવેર જેવી પ્રોડક્ટ્સ દ્વારા ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ સ્થાનિક રીતે ઉત્પાદિત થતું નથી. |
| 3 | Kintra Fibers | પોલિએસ્ટરનો બાયો-બેઝ્ડ અને બાયોડિગ્રેડેબલ વિકલ્પ, જે અમેરિકામાં રિન્યુએબલ ફીડસ્ટોક્સનો ઉપયોગ કરીને PBS-આધારિત ફાઇબર બનાવવા વિકસાવવામાં આવ્યો છે. ટેક્સટાઇલ અને ગાર્મેન્ટ્સમાં વપરાય છે. ભારતમાં હજુ સુધી વ્યાવસાયિક ઉત્પાદન થતું નથી, પણ ૨૦૨૪ માં એક ભારતીય ઉત્પાદકે આના આધારે ગાર્મેન્ટ પ્રોટોટાઇપ બનાવ્યો હતો. |
ભારતનો ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ: પરંપરાગત તાકાતથી ઉચ્ચ મૂલ્ય તરફ
ભારતની ટેક્સટાઇલ પરંપરા 5,000 વર્ષથી વધુ જૂની છે, જેમાં કપાસ, રેશમ અને હાથશાળ ક્ષેત્રે વિશેષ તાકાત છે. આઝાદી પછીની નીતિઓએ હાથશાળ અને નાના પાયાના ઉત્પાદનને ટેકો આપ્યો હતો, જ્યારે 1991 ના આર્થિક સુધારા અને 2005 માં વૈશ્વિક ટેક્સટાઇલ ક્વોટા નાબૂદ થવાથી આધુનિકીકરણ અને નિકાસને વેગ મળ્યો હતો. આજે, સરકારનું 5F વિઝન—ફાર્મ ટુ ફાઇબર, ફાઇબર ટુ ફેક્ટરી, ફેક્ટરી ટુ ફેશન અને ફેશન ટુ ફોરેન—એક સંકલિત ટેક્સટાઇલ વેલ્યુ ચેઇન બનાવવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે.
ભારતનો ટેક્સટાઇલ અને એપેરેલ ઉદ્યોગ જીડીપીમાં 2.3%, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં 13% અને નિકાસમાં 12% યોગદાન આપે છે. વર્ષ 2023–24 માં ટેક્સટાઇલ નિકાસ US$ 34.4 બિલિયન પર પહોંચી હતી, જેમાં એપેરેલ (40%), કાચો/અર્ધ-તૈયાર માલ (32%) અને બિન-એપેરેલ ફિનિશ્ડ ગુડ્સ (28%) નો સમાવેશ થાય છે. આ ક્ષેત્ર 4.5 કરોડથી વધુ લોકોને રોજગારી આપીને ભારતનું બીજા નંબરનું સૌથી મોટું રોજગાર સર્જક ક્ષેત્ર છે.
ભારત પાસે ફાર્મ-ટુ-ફેશન સુધીની સંકલિત વેલ્યુ ચેઇન છે. નાણાકીય વર્ષ 2025–26 માં, હસ્તકળા (હેન્ડીક્રાફ્ટ) સહિતની ટેક્સટાઇલ નિકાસ ₹3.16 લાખ કરોડ પર પહોંચી હતી, જેમાં 2.1% નો વધારો થયો હતો. તેમાં રેડીમેડ ગાર્મેન્ટ્સ – RMG (₹1.39 લાખ કરોડ), કોટન ટેક્સટાઇલ (₹1.02 લાખ કરોડ) અને MMF પ્રોડક્ટ્સ (₹42,688 કરોડ) મુખ્ય સ્થાને હતા.
ભારતની મુખ્ય ટેક્સટાઇલ કંપનીઓ
ભારતની વિવિધ ટેક્સટાઇલ વેલ્યુ ચેઇનમાં સ્પિનિંગ, ટેક્સટાઇલ, એપેરેલ અને હોમ ફર્નિશિંગ ક્ષેત્રે સક્રિય જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રની અગ્રણી કંપનીઓની નાણાકીય વર્ષ 2025 ની સ્થિતિ મુજબ વિગતો નીચે મુજબ છે :
| કંપનીનું નામ | સ્થાપના વર્ષ | આવક (FY25) | ચોખ્ખો નફો | માર્કેટ કેપ |
| Welspun Living | 1985 | ₹10,545 કરોડ | ₹ 639 કરોડ | ₹ 13,900 કરોડ |
| Vardhman Textiles | 1965 | ₹ 9,587 કરોડ | ₹ 860 કરોડ | ₹17,096 કરોડ |
| Arvind Limited | 1931 | ₹8,329 કરોડ | ₹ 353 કરોડ | ₹ 13,462 કરોડ |
| Trident Limited | 1990 | ₹ 6,781 કરોડ | ₹ 395 કરોડ | ₹ 12,404 કરોડ |
| KPR Mill | 1984 | ₹ 6,462 કરોડ | ₹ 815 કરોડ | ₹ 34,000 કરોડ |
| Raymond Lifestyle | 1925 | ₹ 6,360 કરોડ | ₹ 38.19 કરોડ | ₹ 7,230 કરોડ |
| Page Industries | 1994 | ₹ 4,935 કરોડ | ₹ 729 કરોડ | ₹ 41,739 કરોડ |
| Alok Industries | 1986 | ₹3,556.59 કરોડ | ₹-768.81 કરોડ (ખોટ) | ₹ 5,973 કરોડ |
| Siyaram Silk Mills | 1978 | ₹ 2,569 કરોડ | ₹ 228 કરોડ | ₹ 2,858 કરોડ |
ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ રોકાણ માટે આકર્ષક તકો રજૂ કરે છે, જે પ્રોટેક્શન, મજબૂતીકરણ, ફિલ્ટરિંગ અને ઇન્સ્યુલેશનની માંગ દ્વારા સંચાલિત છે, જેમાં પૅકટેક (Packtech) સૌથી મોટો વિભાગ છે. EVs (ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સ), હેલ્થકેર, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ડિફેન્સ અને ઔદ્યોગિક સામગ્રીમાં રોકાણની નવી શક્યતાઓ ઉભરી રહી છે. ભારત MMF (મેન-મેડ ફાઇબર), હાઇ-પરફોર્મન્સ ફાઇબર, ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ અને EV કમ્પોઝિટ્સ, મેડિકલ ફેબ્રિક્સ અને જીઓટેક્સટાઇલ જેવા અદ્યતન ઉત્પાદન ક્ષેત્રોમાં વેલ્યુ ચેઇનમાં ઉપર વધીને વધુ વળતર મેળવી શકે છે.
ભારતની ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ કંપનીઓનું વિવરણ
ભારતના ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ ક્ષેત્રમાં સક્રિય ચાર સ્થાપિત કંપનીઓની વિગતો નીચે મુજબ છે :
| કંપનીનું નામ | સ્થાપના / ઉંમર | માલિકી | મુખ્ય પ્રોડક્ટ્સ | માર્કેટ કેપ |
| Garware Technical Fibres Ltd | 1976 (49 વર્ષ) | પબ્લિક | ફિશિંગ અને સેફ્ટી નેટ્સ, દોરડાં, જીઓસિન્થેટિક્સ | ~7,400–7,700 કરોડ |
| SRF Ltd | 1970 (55 વર્ષ) | પબ્લિક | ટાયર કોર્ડ ફેબ્રિક્સ, બેલ્ટિંગ ફેબ્રિક્સ, કોટેડ ફેબ્રિક્સ | ~76,700–77,700 કરોડ |
| Kusumgar Ltd | 1970 (55 વર્ષ) | અનલિસ્ટેડ પબ્લિક | પેરાશૂટ, બેલિસ્ટિક અને ડિફેન્સ ફેબ્રિક્સ | લાગુ પડતું નથી (અનલિસ્ટેડ) |
| Ginni Filaments Ltd | 1982 (43 વર્ષ) | પબ્લિક | યાર્ન, નિકેટેડ ફેબ્રિક્સ, નોન-વોવન ફેબ્રિક્સ | ~₹394 કરોડ |
સર્ક્યુલર મેન્યુફેક્ચરિંગ કચરાના સંગ્રહ, ઓટોમેટેડ સોર્ટિંગ, ફાઇબર-ટુ-ફાઇબર રિસાયક્લિંગ અને વોટર-એફિશિયન્ટ પ્રોસેસિંગમાં મોટી તકો પૂરી પાડે છે, જ્યારે બાયો-બેઝ્ડ ફાઇબર, સ્માર્ટ ફેબ્રિક્સ અને સ્પેશિયલાઇઝ્ડ મટિરિયલ્સ વધુ માર્જિનવાળી વૃદ્ધિ આપી શકે છે. PM MITRA પાર્ક્સ, PLI સ્ક્રીમ, નેશનલ ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ મિશન અને SAMARTH જેવી યોજનાઓ મેન્યુફેક્ચરિંગ, R&D અને સ્કિલિંગને ટેકો આપે છે. PLI યોજના હેઠળ 96 કંપનીઓની પસંદગી કરવામાં આવી છે, જેમાં ₹12,800+ કરોડનું રોકાણ અને ₹58,000+ કરોડનું અનુમાનિત ટર્નઓવર છે.
મુખ્ય તકોમાં વિશિષ્ટ મશીનરી, સસ્ટેનેબલ પ્રોસેસિંગ, ઓટોમેશન, અક્ષય ઊર્જા (રિન્યુએબલ એનર્જી), વોટર રિસાયક્લિંગ અને ડિજિટલ ટ્રેસેબિલિટીનો સમાવેશ થાય છે. તેમ છતાં, વીજળી અને લોજિસ્ટિક્સનો ઊંચો ખર્ચ, વિખરાયેલું ઉત્પાદન (ફ્રેગમેન્ટેડ મેન્યુફેક્ચરિંગ), આયાત પર નિર્ભરતા, કપાસ પર વધુ આધાર અને વધતા કમ્પ્લાયન્સ કોસ્ટ મુખ્ય પડકારો તરીકે યથાવત છે. ભારત માટે તક એ છે કે તેણે વધુ મૂલ્ય ધરાવતા, ટેકનોલોજી આધારિત અને સસ્ટેનેબલ ટેક્સટાઇલ તરફ શિફ્ટ થવું પડશે.
નિષ્કર્ષ
ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ પરંપરાગત પોશાક (એપેરેલ)થી આગળ વધીને ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ, અદ્યતન સામગ્રી, સર્ક્યુલર પ્રોડક્શન અને ડિજિટલાઇઝેશન તરફ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યો છે. ભવિષ્યની વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે સ્માર્ટ ટેક્સટાઇલ, બાયો-બેઝ્ડ મટિરિયલ્સ, રિસાયક્લિંગ અને હાઇ-પરફોર્મન્સ એપ્લિકેશન્સમાંથી આવશે.
વાર્ષિક આશરે 22 બિલિયન ગાર્મેન્ટ્સનું ઉત્પાદન કરતું ભારત 2030 સુધીમાં તેના ટેક્સટાઇલ માર્કેટને $174 બિલિયનથી વધારીને $350 બિલિયન સુધી પહોંચાડવાની તક ધરાવે છે, જે મેક ઇન ઇન્ડિયા, રોજગારી અને સમાવેશી વિકાસને બળ આપશે. જોકે, ઊંચા ખર્ચ, ઉત્પાદનનું વિભાજન, આયાત નિર્ભરતા, ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ (જીઓપોલિટિકલ કન્ફ્લિક્ટ્સ), સરકારી નીતિના અવરોધો અને વધતી પર્યાવરણીય નિયમનકારી જરૂરિયાતો મુખ્ય પડકારો છે. હવે મુખ્ય ધ્યાન માત્ર વધુ ઉત્પાદન કરવાને બદલે વધુ ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતા ટેક્સટાઇલ બનાવવા પર હોવું જોઈએ, જેમાં MMF, ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ, રિસાયક્લિંગ અને અદ્યતન મેન્યુફેક્ચરિંગ સૌથી મજબૂત તકો પૂરી પાડે છે.
Disclaimer : This information has been collected through secondary research and Diamond City Newspaper is not responsible for any errors in the same.
ડાયમંડ સિટી પર ગુજરાત, રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય, બિઝનેસ સહિતના હીરા ઉદ્યોગના તમામ સમાચાર વાંચો. લેટેસ્ટ ન્યૂઝથી અપડેટ રહેવા માટે સોશ્યિલ મીડિયામાં અમારી સાથે જોડાઓ.
FACEBOOK | TWITTER | TELEGRAM | PINTEREST | LINKEDIN | INSTAGRAM | WHATSAPP | YOUTUBE
