રશિયાના નાણા મંત્રાલય દ્વારા દેશમાં સ્થાપવામાં આવી રહેલા નવા ડાયમંડ કટિંગ અને પોલિશિંગ ક્લસ્ટર માટે રફ ડાયમંડ સપ્લાય કરવા માટેના નવા વિશિષ્ટ ફ્રેમવર્કને સત્તાવાર મંજૂરી આપી દેવામાં આવી છે. આ નવું ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટર રશિયાના સ્મોલેન્સ્ક ક્ષેત્ર અને હીરા ઉત્પાદક પ્રદેશ યાકુતિયા ખાતે આકાર લઈ રહ્યું છે.
“આરઆઈએ નોવોસ્તી”ના અહેવાલ મુજબ, રશિયન સરકારની માલિકીની કંપની “અલમાઝજુવેલિરએક્સપોર્ટ” સ્થાનિક મેન્યુફેક્ચરર્સ અને માઇનિંગ કંપનીઓ વચ્ચે મધ્યસ્થી તરીકે કામ કરશે. આ આદેશ 1 માર્ચ, 2027 થી 1 માર્ચ, 2033 સુધી અમલમાં રહેશે.
નવા નિયમો અનુસાર, ક્લસ્ટરમાં ભાગ લેનારા કટિંગ અને પોલિશિંગ એકમો રફ ડાયમંડની જરૂરિયાત માટે વિનંતી ‘અલમાઝજુવેલિરએક્સપોર્ટ’ને સોંપશે અને માઇનિંગ કંપનીઓ તે મુજબ હીરાની ફાળવણી કરશે. જોકે, 10.8 કેરેટથી વધુ વજન ધરાવતા મોટા હીરાને આ વ્યુઇંગમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે. ખરીદાયેલા કાચા હીરાનું 6 મહિનાની અંદર કટિંગ-પોલિશિંગ પૂર્ણ કરવું ફરજિયાત છે. યાકુતિયાના વડા આયસેન નિકોલાયેવના જણાવ્યા મુજબ, આ ક્લસ્ટર માર્ચ 2027 થી કાર્યરત થશે. આ પહલને ટેકો આપવા રશિયન સત્તાવાળા 0.45 થી 10.8 કેરેટના રફ હીરા પર 8% એક્સપોર્ટ ડ્યુટી પણ લાદવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે.
રશિયન ક્લસ્ટર વચ્ચે ભારતીય ઉદ્યોગ કેમ અજેય અને સુરક્ષિત છે?
રશિયાના આ પગલાથી વૈશ્વિક માર્કેટમાં ચર્ચાઓ શરૂ થઈ છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોના મતે તેનાથી ભારતના હીરા ઉદ્યોગ-ખાસ કરીને સુરત અને મુંબઈના સામ્રાજ્યને કોઈ નકારાત્મક અસર થવાની નથી.
ખર્ચ અને ઇકોનોમીઝ ઓફ સ્કેલ
સુરત પાસે વિશ્વની સૌથી મોટી હીરા પ્રોસેસિંગ ઇકોસિસ્ટમ છે, જેના કારણે ભારતમાં ડાયમંડ કટિંગ અને પોલિશિંગનો ખર્ચ વિશ્વમાં સૌથી ઓછો આવે છે. રશિયામાં સ્થાનિક લેબર કોસ્ટ અને ઓપરેશનલ કોસ્ટ ઘણો ઊંચો છે. ખાસ કરીને નાના કદના (0.45 કેરેટથી નાના) હીરાના પ્રોસેસિંગ માટે જે બારીક કારીગરી અને ઓછા ખર્ચની જરૂર પડે છે, તે ક્ષમતા રશિયા પાસે નથી. તેથી રશિયન માઇનર્સ માટે મોટાભાગના રફ હીરા ભારત મોકલવા જ નફાકારક રહેશે.
વિશાળ અને કુશળ માનવબળ
ભારતીય હીરા ઉદ્યોગ સાથે આશરે 75 લાખ (7.5 મિલિયન) અનુભવી કારીગરો જોડાયેલા છે, જેઓ પેઢીઓથી આ કળામાં નિપુણ છે. રશિયા માટે ટૂંકા સમયમાં આટલી મોટી સંખ્યામાં તાલીમબદ્ધ કારીગરોનું નેટવર્ક ઊભું કરવું અશક્ય છે. પરિણામે, ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા હીરા માટે વૈશ્વિક બજારનો ભરોસો ભારતીય કારીગરો પર જ અકબંધ રહેશે.
જી-7 પ્રતિબંધો અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ
જી-7 દેશો દ્વારા રશિયન હીરા પર લાદવામાં આવેલા નિયમોના કારણે રશિયામાં પોલિશ થયેલા હીરાનું સીધું વેચાણ અમેરિકા કે યુરોપના બજારોમાં સહેલું નથી. રશિયાનું આ ક્લસ્ટર માત્ર સ્થાનિક અને ચાઇના જેવા બજારો પૂરતું સીમિત રહેશે. તેની સામે ભારત પાસે યુ.એસ.એ., મિડલ ઈસ્ટ, હોંગકોંગ અને યુરોપ જેવા અગ્રણી બજારોમાં દાયકાઓ જૂનું મજબૂત સપ્લાય નેટવર્ક છે.
વૈશ્વિક વેપાર સમીકરણો અને તકનીકી સક્ષમતા
સુરત ડાયમંડ બુર્સ અને સિંગલ-વિંડો ઇકોસિસ્ટમ
ભારતે તાજેતરના વર્ષોમાં ટ્રેડિંગ ક્ષેત્રે પણ અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ કરી છે. સુરતમાં સ્થાપિત થયેલું ‘સુરત ડાયમંડ બુર્સ’ (SDB) વિશ્વનું સૌથી મોટું કોર્પોરેટ ઓફિસ બિલ્ડિંગ છે, જે ડાયમંડ ટ્રેડિંગ માટે અત્યાધુનિક સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે. કટિંગ, પોલિશિંગ, લેબ ટેસ્ટિંગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ખરીદ-વેચાણની તમામ સુવિધાઓ એક જ જગ્યાએ ઉપલબ્ધ હોવાથી, રશિયાનું નવું પ્રોસેસિંગ સેન્ટર વેપારીઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બાયર્સને ભારતીય માર્કેટ જેટલું અનુકૂળ નેટવર્ક પૂરું પાડી શકશે નહીં.
ટેક્નોલ઼ૉજીકલ એડ્વાન્સમેન્ટ અને એઆઈ ઓટોમેશન
ભારતીય હીરા ઉદ્યોગ હવે માત્ર પરંપરાગત કટિંગ પદ્ધતિઓ પર નિર્ભર નથી, પરંતુ તેમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), લેઝર કટિંગ મશીનો અને ઓટોમેટેડ પોલિશિંગ ઇક્વિપમેન્ટ્સનો વ્યાપક ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. ભારતીય ઉદ્યોગસાહસિકોએ ટેકનોલોજી અપગ્રેડેશનમાં કરોડો ડોલરનું રોકાણ કર્યું છે. આ તકનીકી પરિપક્વતાના કારણે ભારતમાં હીરાની પ્રક્રિયા દરમિયાન ‘યીલ્ડ’ (હીરાની મહત્તમ ગુણવત્તા અને કદ જાળવવાની ક્ષમતા) ખૂબ ઊંચી રહે છે, જે રશિયાના નવા ક્લસ્ટર માટે શરૂઆતના તબક્કાઓમાં હાસલ કરવી મુશ્કેલ છે.
લેબ ગ્રોન ડાયમંડ્સમાં સુવર્ણ તકો
રશિયાનું ક્લસ્ટર માત્ર કુદરતી રફ હીરા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે, જ્યારે વૈશ્વિક બજારમાં લેબ ગ્રોન ડાયમંડ્સનો દબદબો ઝડપથી વધી રહ્યો છે. ભારતે LGD ઉત્પાદન, રિસર્ચ અને મશીનરી ટેકનોલોજીમાં પહેલેથી જ અગ્રણી સ્થાન પ્રાપ્ત કરી લીધું છે. ભારતીય ઉત્પાદકો કુદરતી અને કૃત્રિમ બંને પ્રકારના હીરાના માર્કેટ પર સમાંતર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. તેથી જો રશિયા પોતાના કુદરતી રફ હીરાના સ્થાનિક પ્રોસેસિંગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે તો પણ વૈશ્વિક LGD માર્કેટના મોટા હિસ્સા પર ભારતનું વર્ચસ્વ અકબંધ રહેશે.
મૂલ્ય સંવર્ધન અને જ્વેલરી એક્સ્પોરેશન
ભારતીય ઉદ્યોગ હવે માત્ર ‘પોલિશ્ડ ડાયમંડ’ નિકાસ કરવા સુધી સીમિત નથી રહ્યો, પરંતુ તે “સ્ટડેડ જ્વેલરી” બનાવીને વિશ્વભરમાં નિકાસ કરી રહ્યો છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા પ્રોત્સાહિત જ્વેલરી પાર્ક્સ અને સેપ્ઝ (SEEPZ) જેવા મેગા પ્રોજેક્ટ્સના કારણે ભારત ફિનિશ્ડ જ્વેલરીનું વૈશ્વિક હબ બની રહ્યું છે. રશિયન ક્લસ્ટર પાસે જ્વેલરી ડિઝાઇનિંગ અને માસ પ્રોડક્શનની આટલી વિશાળ ક્ષમતા ન હોવાથી તે વૈશ્વિક બજારમાં ભારતના ફિનિશ્ડ પ્રોડક્ટ માર્કેટને કોઈ ટક્કર આપી શકશે નહીં.
ભારતનું વિઝન અને વૈશ્વિક નેતૃત્વ
તાજેતરમાં મુંબઈમાં 52મા ‘ઈન્ડિયા જેમ્સ એન્ડ જ્વેલરી એવોર્ડ્સ’માં કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે, ભારત આગામી વર્ષોમાં વિશ્વનું મુખ્ય રત્ન-આભૂષણ હીરા હબ બનશે. દેશમાં 6,000 વર્ષ જૂનો રત્ન-કલાનો વારસો છે. આજે વિશ્વના 90% હીરા સુરતમાં પ્રોસેસ થાય છે.
સરકાર આ ક્ષેત્ર માટે આધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરી રહી છે. મુંબઈના સેપ્ઝ (SEEPZ) ખાતે 1.25 લાખ ચોરસ ફૂટમાં ‘ભારત રત્ન મેગા કોમન ફેસિલિટી સેન્ટર’ (CFC) કાર્યરત કરાયું છે, જેમાં 3D પ્રિન્ટિંગ, કાસ્ટિંગ અને રિફાઇનિંગની સુવિધા છે. આ ઉપરાંત “ઈન્ડિયા જ્વેલરી પાર્ક”માં ₹500 અબજ ($5.2 બિલિયન)ના રોકાણ સાથે 1,00,000 નવી રોજગારી સર્જાશે. વર્ષ 2025માં ભારતીય જ્વેલરી ઉદ્યોગ ₹2.44 ટ્રિલિયને પહોંચ્યો હતો, જે દેશની મર્ચેન્ડાઇઝ નિકાસમાં 6.3% હિસ્સો ધરાવે છે.
ભારત હવે નેચરલ ડાયમંડ સાથે ‘લેબ ગ્રોન ડાયમંડ’ (LGD) ના મશીનરી નિર્માણથી લઈને વૈશ્વિક રિટેલ બ્રાન્ડ્સ બનાવવા સુધીની સમગ્ર વૅલ્યુ ચેઇન પર કબજો જમાવી રહ્યું છે. એલજીડીનું માર્કેટ કુદરતી હીરા કરતા 50 ગણું વધવાની શક્યતા છે. રશિયાનું ક્લસ્ટર સ્થાનિક સ્તરે સીમિત રહેશે, જ્યારે ભારત 15 ઓગસ્ટ, 2047 સુધીમાં “વિકસિત ભારત’ના વિઝન સાથે વિશ્વમાં પોતાનું સ્થાન અજેય રાખશે.
આંતરરાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક માર્કેટમાં જે નકારાત્મક વાતો અને અફવાઓ ફેલાવવામાં આવી રહી છે તે તદ્દન આધારહીન અને ભ્રામક છે. ભારતીય ડાયમંડ ઉદ્યોગકારો, વેપારીઓ કે કારીગરોએ આ સમાચારથી સહેજ પણ ચિંતા કરવાની કે ગભરાવાની જરૂર નથી. વિશ્વના ૯૦% થી વધુ હીરા પ્રોસેસ કરવાનો દાયકાઓ જૂનો અનુભવ, અદ્યતન સુરત ડાયમંડ બુર્સનું ટ્રેડિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ૭૫ લાખ કારીગરોના કૌશલ્યની ક્ષમતા ભારત પાસે છે, જે રાતોરાત અન્ય કોઈ દેશ દ્વારા ઉભી કરવી અશક્ય છે. રશિયાનું આ પગલું માત્ર તેના સ્થાનિક માર્કેટ પૂરતું સીમિત છે, જે ભારતની વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનને કોઈ નુકસાન પહોંચાડી શકે તેમ નથી.
વાસ્તવમાં, આ સમાચાર ભારતીય હીરા ઉદ્યોગ માટે અત્યંત પોઝિટિવ અને ઉત્સાહવર્ધક છે. રશિયા દ્વારા રફ હીરાના પુરવઠાને વધુ શિસ્તબદ્ધ અને પારદર્શક બનાવવાથી વૈશ્વિક બજારમાં કાચા હીરાની કિંમતોમાં સ્થિરતા આવશે, જેનો સીધો આર્થિક લાભ સુરત અને મુંબઈના ઉત્પાદકોને મળશે. આ ઉપરાંત, LGD અને ફિનિશ્ડ જ્વેલરી એક્સપોર્ટમાં ભારતે જે આક્રમક આગેકૂચ કરી છે તે ભારતને વિશ્વનું અનિવાર્ય જ્વેલરી હબ બનાવે છે.
“વિશ્વના ૯૦% થી વધુ હીરા પ્રોસેસ કરવાનો દાયકાઓ જૂનો અનુભવ, અદ્યતન સુરત ડાયમંડ બુર્સનું ટ્રેડિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ૭૫ લાખ કારીગરોના કૌશલ્યની ક્ષમતા ભારત પાસે છે, જે રાતોરાત અન્ય કોઈ દેશ દ્વારા ઉભી કરવી અશક્ય છે. રશિયાનું આ પગલું માત્ર તેના સ્થાનિક માર્કેટ પૂરતું સીમિત છે, જે ભારતની વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનને કોઈ નુકસાન પહોંચાડી શકે તેમ નથી.”
Disclaimer : This information has been collected through secondary research and Diamond City Newspaper is not responsible for any errors in the same.
ડાયમંડ સિટી પર ગુજરાત, રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય, બિઝનેસ સહિતના હીરા ઉદ્યોગના તમામ સમાચાર વાંચો. લેટેસ્ટ ન્યૂઝથી અપડેટ રહેવા માટે સોશ્યિલ મીડિયામાં અમારી સાથે જોડાઓ.
FACEBOOK | TWITTER | TELEGRAM | PINTEREST | LINKEDIN | INSTAGRAM | WHATSAPP | YOUTUBE
