ભારતે લેબ-ગ્રોન ડાયમંડ ક્ષેત્રે રચ્યો ઈતિહાસ : સ્વદેશી HPHT ડાયમંડ પ્રેસનું ટ્રાયલ સફળ, ચાઈના પરની નિર્ભરતા ઘટશે

DIAMOND CITY NEWS, SURAT

સુરત અને દેશના હીરા ઉદ્યોગ માટે એક અત્યંત મહત્વના અને ગર્વ લેવા જેવા સમાચાર સામે આવ્યા છે. ભારતે લેબ-ગ્રોન ડાયમંડ (LGD) એટલે કે પ્રયોગશાળામાં તૈયાર થતાં કૃત્રિમ હીરાના ઉત્પાદન ક્ષેત્રે એક અતિ મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક તકનીકી સિદ્ધિ હાસલ કરી છે.

IIT મદ્રાસ (ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેક્નોલોજી, મદ્રાસ) ખાતે સંચાલિત ₹૨૪૨ કરોડના ખર્ચ ધરાવતા મહત્વાકાંક્ષી લેબ-ગ્રોન ડાયમંડ રિસર્ચ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિનિયરોએ સ્વદેશી રીતે વિકસાવેલા હાઈ-પ્રેશર હાઈ-ટેમ્પરેચર (HPHT) ડાયમંડ પ્રેસના પ્રોટોટાઈપનું સફળતાપૂર્વક પરીક્ષણ પૂર્ણ કર્યું છે.

આ સફળ પરીક્ષણ દરમિયાન ઉચ્ચ ગુણવત્તા ધરાવતા HPHT રફ હીરાનું ઉત્પાદન પણ કરવામાં આવ્યું છે, જે ભારતના હીરા ઉદ્યોગ માટે તકનીકી આત્મનિર્ભરતા દિશામાં એક માઈલસ્ટોન સાબિત થશે.

આ સફળતાનો પાયો કેન્દ્રીય નાણાં મંત્રી નિર્મલા સીતારામન દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૩ના કેન્દ્રીય બજેટ  દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવેલી જાહેરાતમાં છુપાયેલો હતો.

નાણાં મંત્રીએ દેશમાં લેબ-ગ્રોન ડાયમંડના સંશોધન અને સ્થાનિક ટેકનોલોજીના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે IIT મદ્રાસને રૂ. ૨૪૨ કરોડની ખાસ ગ્રાન્ટ અને પ્રોજેક્ટ ફાળવ્યો હતો.

આ જાહેરાતના બરાબર ત્રણ વર્ષ બાદ, ‘ઈન્ડિયા સેન્ટર ફોર લેબ-ગ્રોન ડાયમંડ’ (InCent-LGD) દ્વારા પ્રોટોટાઈપ હાઈ-પ્રેશર હાઈ-ટેમ્પરેચર (HPHT) ડાયમંડ પ્રેસ પર સફળ ટ્રાયલ્સ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા છે.

આ પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલા ઉદ્યોગ અને તકનીકી નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રેસની કાર્યક્ષમતા, દબાણ ક્ષમતા તેમજ હીરા બનાવવા માટે વપરાતા કાચા માલના મિશ્રણ અંગેના પરિણામો અત્યંત ઉત્સાહજનક અને સફળ રહ્યા છે.

InCent-LGD ના વૈજ્ઞાનિકોએ આ પ્રોટોટાઈપ મશીન તૈયાર કરવા માટે કોમર્શિયલી ઉપલબ્ધ ટેકનોલોજી અને IIT મદ્રાસના વિજ્ઞાનીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા ઊંડાણપૂર્વકના સંશોધનનું ઉત્કૃષ્ટ મિશ્રણ કર્યું હતું.

આ ક્ષેત્રના ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, “IIT મદ્રાસ ખાતે પ્રોટોટાઈપ પ્રેસનો ઉપયોગ કરીને ઉત્તમ ગુણવત્તાનો HPHT રફ હીરો સફળતાપૂર્વક ઉગાડવામાં આવ્યો છે. આ સિદ્ધિ એ બાબતની સ્પષ્ટ સાબિતી આપે છે કે ભારતે સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ કાચા માલ અને મટિરિયલનો જ સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરીને આ વિશ્વસ્તરીય ઉત્પાદન તથા મશીનરી વિકસાવી છે.”

પ્રોટોટાઈપના સફળ ટ્રાયલ બાદ હવે આ રિસર્ચ પ્રોજેક્ટ પોતાના આગામી અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ તબક્કામાં પ્રવેશી ચૂક્યો છે. આ તબક્કામાં હવે ફુલ-સ્કેલ (પૂર્ણ કદના) વ્યાવસાયિક HPHT પ્રેસનું નિર્માણ અને એસેમ્બલિંગ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ફુલ-સાઈઝ HPHT પ્રેસ માટેના વિશાળ ઘટકો અને કમ્પોનન્ટ્સ ઉત્તર ભારત (North India) ના વિવિધ મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ્સમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે અને તેને હવે ઈન્ટીગ્રેશન, એસેમ્બલિંગ અને અંતિમ ટેસ્ટિંગ માટે IIT મદ્રાસ ખાતે મોકલી દેવામાં આવ્યા છે.

વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકોની ટીમ સમગ્ર દેશના જુદા જુદા ભાગોમાંથી સ્થાનિક સામગ્રી એકત્રિત કરી રહી છે જેથી કાચા માલના સ્ટાન્ડર્ડાઈઝેશન અને પ્રોસેસ પેરામીટર્સને ચોક્કસપણે સુનિશ્ચિત કરી શકાય.

જેમ એન્ડ જ્વેલરી એક્સપોર્ટ પ્રોમોશન કાઉન્સિલ (GJEPC) ના સૂત્રો દ્વારા મળતી માહિતી મુજબ, સ્થાનિક સ્તરે સ્વદેશી HPHT ટેકનોલોજીના વિકાસ અને કાચા માલના ટ્રાયલનું કામ હવે તેના આખરી તબક્કામાં છે. ભારત સરકાર અને સંશોધન ટીમ દ્વારા આ સ્વદેશી ક્ષમતાની સત્તાવાર જાહેરાત આગામી નવેમ્બર માસમાં કરવામાં આવે તેવી પૂરેપૂરી શક્યતા છે.

પ્રોજેક્ટ સાથે સંકળાયેલા તજજ્ઞોનો એવો અંદાજ છે કે આ વર્ષના અંત સુધીમાં (ડિસેમ્બર સુધીમાં) ફુલ-સ્કેલ અને પૂર્ણ ક્ષમતા ધરાવતું ભારતનું પ્રથમ સ્વદેશી HPHT પ્રેસ મશીન સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર થઈ જશે. જોકે, અત્યાર સુધી InCent ટીમ દ્વારા આ અંગે કોઈ સત્તાવાર નિવેદન આપવાનું ટાળવામાં આવ્યું છે.

આ સ્વદેશી તકનીકી ક્રાંતિ ભારતની આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવામાં ગેમ-ચેન્જર સાબિત થશે. હાલમાં ભારત પોતાના હીરા પ્રોસેસિંગ ઈન્ડસ્ટ્રી માટે મોટા પ્રમાણમાં આયાતી HPHT રફ હીરા પર નિર્ભર છે.

નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ ના આંકડા અનુસાર, ભારતે ચીન (China) અને હોંગકોંગ (Hong Kong) ખાતેથી અંદાજે $૫૯૪ મિલિયન ડોલર (આશરે ₹૪,૯૦૦ કરોડથી વધુ) ની કિંમતના રફ લેબ-ગ્રોન હીરાની આયાત કરી હતી.

ચીન પાસે અદ્યતન તકનીક, વિશાળ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને મોટા પાયે HPHT ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા હોવાથી તે હાલમાં વૈશ્વિક સ્તરે આ ક્ષેત્રે અગ્રેસર પુરવઠાકાર દેશ રહ્યો છે.

અહીં એ નોંધવું જરૂરી છે કે, ભારતે કેમિકલ વેપર ડિપોઝિશન (CVD) ટેકનોલોજી દ્વારા લેબ-ગ્રોન હીરાનું ઉત્પાદન કરવામાં પહેલાથી જ વિશ્વભરમાં મોટો બજાર હિસ્સો અને દબદબો હાંસલ કરી લીધો છે.

પરંતુ, ઉદ્યોગના નિષ્ણાતો ભારતમાં સ્થાનિક HPHT ક્ષમતાનો વિકાસ થવો પણ એટલો જ અનિવાર્ય માને છે. HPHT પદ્ધતિથી તૈયાર થતાં હીરા પોતાની અદ્ભુત સ્પષ્ટતા અને શ્રેષ્ઠ રંગ માટે વૈશ્વિક બજારમાં ખૂબ જ ઊંચું મૂલ્ય ધરાવે છે.

વિશ્વના ૯૦% થી વધુ હીરાનું કટિંગ અને પોલિશિંગ કરતા સુરત અને દેશના પોલિશિંગ ઉદ્યોગ માટે રત્ન-ગુણવત્તા ધરાવતા હીરાનું ઉત્પાદન જાળવી રાખવા સ્થાનિક HPHT તકનીક આશીર્વાદરૂપ બનશે. HPHT (હાઈ-પ્રેશર હાઈ-ટેમ્પરેચર) પદ્ધતિ એ પ્રકૃતિમાં પૃથ્વીના પેટાળમાં કુદરતી હીરા બનવાની પ્રક્રિયાનું અનુકરણ કરે છે.

પ્રયોગશાળામાં કાર્બનના બીજ (Diamond Seed) પર અંદાજે ૧૫ લાખ પાઉન્ડ પ્રતિ સ્ક્વેર ઈંચનું અતિશય ભારે દબાણ અને ૨૭૦૦ ડિગ્રી ફેરેનહીટથી વધુ તાપમાન આપીને ગણતરીના દિવસોમાં હીરાનું નિર્માણ કરવામાં આવે છે.

હીરા ઉદ્યોગના સભ્યોના જણાવ્યા અનુસાર, સ્વદેશી HPHT પ્રેસ મશીન અને તેને સુસંગત સ્થાનિક કાચા માલનો વિકાસ થવાથી ભારતની સપ્લાય ચેઈન અતિ મજબૂત બનશે, આયાત નિર્ભરતા શૂન્ય તરફ જશે અને વૈશ્વિક હીરા બજારમાં ભારતની સ્પર્ધાત્મકતામાં બહુમોટો ઉછાળો આવશે.

---

Disclaimer : This information has been collected through secondary research and Diamond City Newspaper is not responsible for any errors in the same.

ડાયમંડ સિટી પર ગુજરાત, રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય, બિઝનેસ સહિતના હીરા ઉદ્યોગના તમામ સમાચાર વાંચો. લેટેસ્ટ ન્યૂઝથી અપડેટ રહેવા માટે સોશ્યિલ મીડિયામાં અમારી સાથે જોડાઓ.

FACEBOOK | TWITTER | TELEGRAM | PINTEREST | LINKEDIN | INSTAGRAM | WhatsApp | YouTube