ઊંઘ એ કુદરતનું પરમ વરદાન છે! ભોજન શરીરને પોષણ આપે છે પણ ઊંઘ મન અને મગજ સ્ફૂર્તિ આપે છે. જેમ વિના ભોજન શરીર નબળું પડે, તેમ ઊંઘ વિના મન થાકે, યાદશક્તિ ઝાંખી પડે અને ભાવનાઓ અસ્તવ્યસ્ત બને.
ઊંઘ શરીરના કોષોને નવા કરે છે, રોગપ્રતિકારક શક્તિને મજબૂત કરે છે અને તણાવના વાદળોને વિખેરી દે છે. ભોજન વગર તો કેટલાક લોકો ત્રણ ત્રણ મહિના ખેંચી કાઢે પણ નિંદર વગર ત્રણ દિન-રાતમાં માણસ અર્ધ પાગલ અવસ્થામાં આવી જાય છે!
ઊંઘ વિશે એમને પૂછો, જેઓ રાતોની રાતો ઉજાગરાથી પીડાઇને કાઢે છે! આ તો થઈ નિંદ્રા વિશે જનરલ વાત
હવે જાણીએ, REM ઊંઘ વિશે
REM (રેપિડ આઈ મૂવમેન્ટ) ઊંઘ એ ઊંઘનો એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કો છે, જ્યાં આંખો ઝડપથી હલનચલન કરે છે અને મગજ સક્રિય બને છે. આ સમયે સ્વપ્નો વધુ જોવાય છે, જે યાદશક્તિ, ભાવનાત્મક સંતુલન અને સર્જનાત્મકતા માટે જરૂરી છે.
REM ઊંઘની અનિવાર્યતા
ઊંઘ એ માનવ જીવનની અનિવાર્ય જરૂરિયાત છે, જે વિના શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યનું સંતુલન જાળવી રાખવું અશક્ય છે. તે મગજને વિશ્રામ આપે છે, શરીરની કોષોને પુનર્જીવિત કરે છે, યાદશક્તિને મજબૂત બનાવે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને વધારે છે. આ ઊંઘની અભાવમાં વ્યક્તિને અસ્વસ્થતા, તણાવ, અવસાદ અને તો ગંભીર રોગોનો સામનો કરવો પડે છે.
વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો અનુસાર, પુખ્ત વ્યક્તિને દરરોજ ૭-૯ કલાકની ઊંઘ જરૂરી છે, જે વિના જીવનની ગુણવત્તા ઘટી જાય છે. REM (રેપિડ આઇ મૂવમેન્ટ) ઊંઘ એ ઊંઘના ચક્રનો એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કો છે, જેમાં આંખો ઝડપથી હલનચલન કરે છે અને મગજ અત્યંત સક્રિય બને છે અને આ ભાવનાત્મક પ્રક્રિયા, શીખવા અને યાદશક્તિના એકીકરણ માટે અત્યંત જરૂરી છે.
REM ઊંઘની શોધ યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગોમાં થઈ હતી, જ્યાં નેથનિયલ ક્લેઇટમેન અને તેમના વિદ્યાર્થી યુજીન એસેરિન્સ્કીએ ૧૯૫૩માં આ વિશે પ્રથમ અભ્યાસ કર્યો હતો. આ શોધે ઊંઘ વિજ્ઞાનમાં ક્રાંતિ લાવી અને આજે તેને આધારે અનેક સંશોધનો થઈ રહ્યા છે.
REM ઊંઘ કોના કોના માટે જરૂરી
REM (રેપિડ આઈ મૂવમેન્ટ) ઊંઘ દરેક મનુષ્ય માટે અનિવાર્ય છે, પછી તે નવજાત શિશુ હોય, બાળક, યુવાન, પુખ્ત કે વૃદ્ધ. શિશુઓ માટે REM ઊંઘ મગજના વિકાસ અને શીખવાની ક્ષમતા માટે જરૂરી છે, જે તેમના ઝડપી માનસિક વિકાસમાં મદદ કરે છે. બાળકો અને કિશોરો માટે તે શૈક્ષણિક શીખવાને મજબૂત કરે છે અને ભાવનાત્મક સંતુલન જાળવે છે.
પુખ્ત વયના લોકોમાં REM ઊંઘ યાદશક્તિ, સર્જનાત્મકતા અને તણાવ નિયંત્રણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જે કાર્યક્ષમતા વધારે છે. વૃદ્ધોમાં તે માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને અલ્ઝાઈમર જેવા રોગોનું જોખમ ઘટાડે છે.
આ ઊંઘનો તબક્કો સ્વપ્નો દ્વારા મગજની ભાવનાત્મક પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે, જે દરેક વય જૂથને જીવનના તણાવનો સામનો કરવામાં મદદ કરે છે. આમ, REM ઊંઘ જીવનના દરેક તબક્કે અનિવાર્ય છે.
REM ઊંઘના લાભ
REM (રેપિડ આઈ મૂવમેન્ટ) ઊંઘથી અનેક વિશેષ લાભો પ્રાપ્ત થાય છે, જે માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય માટે અનિવાર્ય છે. સૌપ્રથમ, તે યાદશક્તિને મજબૂત કરે છે, જેનાથી શીખેલી માહિતી લાંબા સમય સુધી સચવાય છે.
બીજું, REM ઊંઘ સ્વપ્નો દ્વારા ભાવનાત્મક સંતુલન જાળવે છે, તણાવ અને ચિંતા ઘટાડે છે. તે મગજની સર્જનાત્મકતા અને સમસ્યા-નિરાકરણની ક્ષમતા વધારે છે, જે વિદ્યાર્થીઓ અને વ્યાવસાયિકો માટે ઉપયોગી છે. શારીરિક રીતે, તે રોગપ્રતિકારક શક્તિને ટેકો આપે છે અને હોર્મોનલ સંતુલન જાળવે છે.
વૃદ્ધોમાં REM ઊંઘ અલ્ઝાઈમર જેવા ન્યૂરોલોજીકલ રોગોનું જોખમ ઘટાડે છે. આ ઊંઘ મગજના ન્યૂરોન્સને પુનઃસ્થાપિત કરે છે, જે માનસિક સ્પષ્ટતા અને નિર્ણયશક્તિમાં વધારો કરે છે.
બાળકોમાં તે મગજના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે. આમ, REM ઊંઘ જીવનના દરેક તબક્કે મન, શરીર અને આત્માને સ્વસ્થ રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે.
ભારતીય અધ્યાત્મ અને ઊંઘ
ભારતીય અધ્યાત્મ જગતમાં ઊંઘ, ખાસ કરીને REM (રેપિડ આઈ મૂવમેન્ટ) ઊંઘને સ્વપ્ન અવસ્થા (સ્વપ્નાવસ્થા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે ચેતનાનો એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કો છે. માંડુક્ય ઉપનિષદમાં ચેતનાની ચાર અવસ્થાઓ — જાગૃત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ અને તુરીયનું વર્ણન છે.
સ્વપ્નાવસ્થા, જે REM ઊંઘ સાથે સંબંધિત છે, એ મનની અંતર્મુખી સ્થિતિ છે, જ્યાં વ્યક્તિ સ્વપ્નો દ્વારા આંતરિક અનુભવોનો સામનો કરે છે. આ ઉપનિષદ અનુસાર, સ્વપ્નાવસ્થામાં મન બાહ્ય જગતથી વિમુખ થઈ, આંતરિક સૃષ્ટિનું નિર્માણ કરે છે, જે આત્માની સર્જનશીલતા અને માયાનું પ્રતિબિંબ છે.
આ અવસ્થા આત્મસાક્ષાત્કારના માર્ગમાં મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે મનની કલ્પનાશક્તિ અને ભાવનાઓને સમજવામાં મદદ કરે છે. ભારતીય અધ્યાત્મમાં સ્વપ્નોને આંતરિક અંતર્દૃષ્ટિ અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાનનું માધ્યમ માનવામાં આવે છે.
REM ઊંઘ આધ્યાત્મિક રીતે મનની શુદ્ધિ અને આત્મચિંતનની પ્રક્રિયા તરીકે જોવામાં આવે છે, જે તુરીય અવસ્થા તરફનો પગલું છે.
REM ઊંઘ વધારવા શું કરવું જોઈએ?
REM ઊંઘ વધારવા નિયમિત ઊંઘનું શિડ્યુલ જાળવો, રાત્રે ૭-૯ કલાક ઊંઘો. સૂતા પહેલાં શાંત વાતાવરણ બનાવો, જેમ કે ઓછો પ્રકાશ અને શાંતિ. ધ્યાન કે ઊંડા શ્વાસના પ્રાણાયામ કરો, જે મનને શાંત કરે.
નિયમિત વ્યાયામ કરો, પરંતુ સૂતા પહેલાં ભારે કસરત ટાળો. હળવું ભોજન લો અને સૂતા પહેલાં પ્રવાહીનું સેવન ઓછું કરો. બેડરૂમ ઠંડો, શાંત અને આરામદાયક રાખો. સ્વપ્નોનું જર્નલ રાખવાથી REM ઊંઘની ગુણવત્તા સુધરે છે.
REM ઊંઘ માટે શું ન કરવું જોઈએ?
REM ઊંઘને અસર ન થાય તે માટે સૂતા પહેલાં સ્ક્રીન ટાઈમ (મોબાઇલ, ટીવી, લેપટોપ) ટાળો, કારણ કે બ્લુ લાઈટ મેલાટોનિન ઉત્પાદન ઘટાડે છે. સાંજે કેફીન, નિકોટિન કે આલ્કોહોલનું સેવન ન કરો. ભારે ભોજન કે અતિશય પ્રવાહી લેવાનું ટાળો, જે ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડે.
તણાવપૂર્ણ વિચારો, દલીલો કે ચર્ચાઓથી દૂર રહો. અનિયમિત ઊંઘનું શેડ્યૂલ ન રાખો, જે ઊંઘના ચક્રને ખોરવે. સૂતા પહેલાં અતિ ભારે વ્યાયામ ન કરો, જે મગજને સક્રિય રાખે.
REM ઊંઘ વિશે વૈશ્વિક સર્વે
વૈશ્વિક સર્વે અનુસાર, REM (રેપિડ આઈ મૂવમેન્ટ) ઊંઘની સ્થિતિમાં ભારત અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચે તફાવત જોવા મળે છે. ફિટબિટના ૨૦૧૯ના વૈશ્વિક અભ્યાસમાં, ભારતીયોને સરેરાશ ૭ કલાક અને ૧ મિનિટની ઊંઘ મળે છે, જેમાં REM ઊંઘ માત્ર ૭૭ મિનિટની છે, જે વિશ્વમાં સૌથી ઓછી છે અને જાપાન જેવી છે.
આ તુલનામાં, પશ્ચિમી દેશો જેમ કે અમેરિકામાં સરેરાશ ૭ કલાક અને ૩૩ મિનિટ, યુકેમાં ૭ કલાક અને ૪૯ મિનિટ અને કેનેડામાં ૭ કલાક અને ૪૪ મિનિટની ઊંઘ છે.
આ દેશોમાં REM ઊંઘની વિગતો સીધી નથી, પરંતુ સામાન્ય રીતે REM ઊંઘ કૂલ ઊંઘના ૨૦-૨૫% હોય છે, જે અમેરિકામાં લગભગ ૯૦-૧૧૩ મિનિટ અને યુકેમાં ૯૪-૧૧૭ મિનિટ થાય છે, જે ભારત કરતાં વધુ છે.
ભારતમાં ઓછી કૂલ ઊંઘ અને તેમાં REMનું ઓછું પ્રમાણ તણાવ, અનિયમિત જીવનશૈલી અને શારીરિક અસક્રિયતા સાથે જોડાયેલું છે.
રેઝમેડના ૨૦૨૪ અને ૨૦૨૫ના સર્વેમાં REM વિશે સીધી વિગતો નથી, પરંતુ તેમાં ભારતને “સ્લીપ હેવન” તરીકે ગણાવવામાં આવ્યું છે, જ્યાં ૨૭% લોકો દરરોજ સારી ઊંઘ મેળવે છે, જ્યારે જાપાન સૌથી વધુ ઊંઘ-વંચિત છે.
જોકે, ૪૯% ભારતીયો અઠવાડિયામાં ત્રણ વખત ઊંઘમાં મુશ્કેલી અનુભવે છે, જે પશ્ચિમી દેશોમાં પણ જોવા મળે છે, પરંતુ તેમાં તણાવ અને કામનું દબાણ વધુ અસર કરે છે.
પશ્ચિમી દેશોમાં ઊંઘની ગુણવત્તા વધુ સારી હોય છે, પરંતુ REMનું પ્રમાણ કૂલ ઊંઘ પર આધારિત હોવાથી, તેમાં વધુ મિનિટો મળે છે.
આમ, ભારતમાં REM ઊંઘ પશ્ચિમી દેશો કરતાં ઓછી અને ઓછી ગુણવત્તાવાળી છે, જે આરોગ્ય અને ઉત્પાદકતા પર અસર કરે છે.
તાજેતરના સર્વેમાં ઊંઘની કૂલ અવધિમાં સુધારો જોવા મળે છે, પરંતુ REM વિશે વધુ અભ્યાસ જરૂરી છે. REM ઊંઘ માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય માટે અનિવાર્ય છે, જે જીવનની ગુણવત્તા સુધારે છે. નિયમિત ઊંઘ અને સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવીને આપણે તેનો લાભ મેળવી શકીએ.
Disclaimer : This information has been collected through secondary research and Diamond City Newspaper is not responsible for any errors in the same.
ડાયમંડ સિટી પર ગુજરાત, રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય, બિઝનેસ સહિતના હીરા ઉદ્યોગના તમામ સમાચાર વાંચો. લેટેસ્ટ ન્યૂઝથી અપડેટ રહેવા માટે સોશ્યિલ મીડિયામાં અમારી સાથે જોડાઓ.
FACEBOOK | TWITTER | TELEGRAM | PINTEREST | LINKEDIN | INSTAGRAM | WhatsApp | YouTube
