Home Technology હીરાની ડિજિટલ ક્રાંતિ : ‘ડાયમંડ ફેસ આઈડી’

હીરાની ડિજિટલ ક્રાંતિ : ‘ડાયમંડ ફેસ આઈડી’

લેઝર નંબરની ઝંઝટમાંથી મુક્તિ: DiaDNA ની અત્યાધુનિક ફેસ રેકગ્નિશન ટેક્નોલૉજી દ્વારા હીરાની અણુ સ્તરની ઓળખ, સુરક્ષા અને ટ્રેસેબિલિટીની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા

April 2, 2026

- Advertisement -

DIAMOND CITY NEWS, SURAT

હીરા ઉદ્યોગમાં વર્ષોથી એક મોટી સમસ્યા રહી છે : ‘સ્ટોન સ્વિચિંગ’. એટલે કે, એક અસલી અથવા મોંઘા હીરાને તેના જેવા જ દેખાતા બીજા હીરા સાથે બદલી નાખવો.

સામાન્ય રીતે, હીરાની ઓળખ તેના લેઝર ઇન્સ્ક્રિપ્શન (લેઝર દ્વારા લખાયેલ નંબર) પરથી થાય છે, પરંતુ આ નંબરને પણ ભૂંસી શકાય છે અથવા નવો બનાવી શકાય છે.

આ પોડકાસ્ટનો મુખ્ય વિષય છે “Face Recognition for Diamonds”.

જેમ માણસોના ચહેરાના ફીચર્સ અનન્ય (Unique) હોય છે, તેમ દરેક હીરાની આંતરિક અને બાહ્ય રચના પણ અજોડ હોય છે. DiaDNA એ એક એવી ટેક્નોલૉજી વિકસાવી છે જે હીરાના “ચહેરા” એટલે કે તેની સપાટી અને આંતરિક ગુણધર્મોને સ્કેન કરીને તેની એક ડિજિટલ ઓળખ બનાવે છે.

આ ટેક્નોલૉજી હીરાને કોઈપણ પ્રકારના લેઝર માર્કિંગ વગર માત્ર તેના કુદરતી ગુણધર્મોના આધારે ઓળખી શકે છે.

પોડકાસ્ટના મુખ્ય પ્રશ્નો અને તેના ઉત્તરો….

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આ ટેક્નોલૉજીમાં શું ભાગ ભજવે છે?

AI આ ટેક્નોલૉજીનું મગજ છે. લાખો હીરાના ડેટામાંથી ચોક્કસ હીરાને સેકન્ડોમાં શોધી કાઢવો એ AI વગર શક્ય નથી. મશીન લર્નિંગ દ્વારા સિસ્ટમ સતત શીખતી રહે છે કે હીરાના કયા ફીચર્સ સૌથી વધુ યુનિક છે, જેથી સમય જતાં તેની સચોટતા વધતી જાય છે.

GIA સાથે સહયોગ : અહેવાલો મુજબ, Gemological Institute of America (GIA) એ પણ આ પ્રકારની ‘Fingerprinting’ ટેક્નોલૉજીમાં રસ દાખવ્યો છે અને તેની સચોટતા ચકાસી છે.
ટ્રેસેબિલિટી (Traceability) : આજના સમયમાં ગ્રાહકો (ખાસ કરીને યુવાનો) જાણવા માંગે છે કે તેમનો હીરો કઈ ખાણમાંથી આવ્યો છે અને તે નૈતિક રીતે મેળવવામાં આવ્યો છે કે કેમ. આ ફેસ રેકગ્નિશન ટેક્નોલૉજી બ્લોકચેન સાથે જોડાઈને હીરાની સંપૂર્ણ હિસ્ટ્રી પૂરી પાડે છે.
ઉદ્યોગમાં સ્વીકૃતિ : Sarine Technologies જેવી કંપનીઓ પણ ‘Diamond Journey’ રિપોર્ટ્સ આપે છે, પરંતુ DiaDNA ની વિશેષતા તેની ‘Face Recognition’ કરવાની ક્ષમતા છે જે કોઈપણ માનવીય ભૂલ વગર ૧૦૦% સચોટતાનો દાવો કરે છે.

અંતે કહી શકાય કે, ‘Face Recognition for Diamonds’ એ માત્ર એક ટેક્નોલૉજી નથી, પણ હીરા ઉદ્યોગમાં વિશ્વાસ (Trust) સ્થાપિત કરવાનું એક માધ્યમ છે. મયંક જૈન જેવા નિષ્ણાતો માને છે કે ભવિષ્યમાં દરેક હીરાની પોતાની એક ડિજિટલ ઓળખ હશે, જે ગ્રાહકોને છેતરપિંડીથી બચાવશે અને હીરાની સાચી કિંમત જાળવી રાખશે.

પ્રશ્ન : ‘ફેસ રેકગ્નિશન‘ ટેક્નોલૉજી હીરા માટે કેવી રીતે કામ કરે છે?

મયંક જૈન સમજાવે છે કે જેમ સ્માર્ટફોન આપણો ચહેરો ઓળખીને અનલોક થાય છે, તેમ તેમનું મશીન હીરાના લાખો ડેટા પોઈન્ટ્સને સ્કેન કરે છે. આમાં હીરાના કટ, એંગલ, તેની અંદર રહેલી અશુદ્ધિઓ (Inclusions) અને સપાટીની રચનાનો સમાવેશ થાય છે. આ બધું મળીને એક ‘Atomic Fingerprint’ તૈયાર કરે છે જેને બદલી શકાતી નથી.

પ્રશ્ન : આ ટેક્નોલૉજી હાલની પદ્ધતિઓ (જેમ કે લેઝર ઇન્સ્ક્રિપ્શન)થી કેવી રીતે અલગ છે?

લેઝર ઇન્સ્ક્રિપ્શન હીરાની સપાટી પર બહારથી કરવામાં આવે છે, જે રી-પોલિશિંગ દ્વારા કાઢી શકાય છે. જ્યારે DiaDNA ની ટેક્નોલૉજી હીરાની ‘કુદરતી ઓળખ’ પર આધારિત છે. આ ટેક્નોલૉજીમાં હીરા પર કોઈ માર્ક કરવામાં આવતો નથી, તેથી હીરાની શુદ્ધતા અને દેખાવ પર કોઈ અસર પડતી નથી.

પ્રશ્ન : છેતરપિંડી અને સ્ટોન-સ્વિચિંગ કેવી રીતે રોકી શકાય?

પોડકાસ્ટમાં જણાવાયું છે કે, જ્યારે કોઈ હીરો લેબોરેટરીમાં સર્ટિફિકેશન માટે જાય છે અથવા કોઈ જ્વેલર પાસે મેન્યુફેક્ચરિંગ માટે જાય છે, ત્યારે તે દરમિયાન હીરો બદલાઈ જવાનો ડર રહે છે. જો હીરાનું પહેલેથી ‘Face Scan’ થયેલું હોય, તો ગ્રાહક કે વેપારી ફરીથી સ્કેન કરીને ખાતરી કરી શકે છે કે આ એ જ હીરો છે જેનું સર્ટિફિકેટ તેની પાસે છે.

પ્રશ્ન : શું આ ટેક્નોલૉજી રફ અને પોલિશ્ડ હીરા બંને માટે છે?

હા, આ ટેક્નોલૉજી રફ હીરામાંથી જ્યારે પોલિશ્ડ હીરો બને છે, ત્યારે તેની મુસાફરી (Diamond Journey) ને ટ્રેસ કરવા માટે પણ સક્ષમ છે. તે રફ હીરાના અણુ સ્તરના ડેટાને પોલિશ્ડ હીરા સાથે મેચ કરી શકે છે.

પ્રશ્ન : શું આ ટેક્નોલૉજી લેબ-ગ્રોન (LGD) અને નેચરલ હીરા વચ્ચે તફાવત કરી શકે છે?

હા, આ સિસ્ટમ હીરાની આંતરિક વૃદ્ધિના પેટર્ન (Growth Patterns) ને સ્કેન કરે છે. કુદરતી હીરા અને લેબ-ગ્રોન હીરાની અણુ સંરચના અલગ હોય છે, જે આ ફેસ રેકગ્નિશન ટેક્નોલૉજી પકડી પાડે છે, જેથી ગ્રાહકને ખાતરી મળે છે કે તે જે ખરીદી રહ્યો છે તે અસલી કુદરતી હીરો જ છે.

પ્રશ્ન : જો હીરાને ફરીથી કટ (Recut) કે પોલિશ કરવામાં આવે, તો શું તેની ઓળખ જળવાઈ રહેશે?

આ એક મહત્વનો પ્રશ્ન છે. જો હીરામાં મોટો ફેરફાર કરવામાં આવે, તો તેની સપાટીના ડેટા પોઈન્ટ્સ બદલાઈ શકે છે. જોકે, DiaDNAની ટેક્નોલૉજી હીરાના ‘કોર’ (મધ્ય ભાગ) ની અશુદ્ધિઓને પણ સ્કેન કરે છે. જો હીરાનો થોડો ભાગ ફરીથી પોલિશ થાય તો પણ તેની આંતરિક ઓળખ (Internal Fingerprint) બદલાતી નથી, તેથી તેને ઓળખી શકાય છે.

પ્રશ્ન : આ સ્કેનિંગ પ્રક્રિયામાં કેટલો સમય લાગે છે?

મયંક જૈનના જણાવ્યા મુજબ, આ પ્રક્રિયા અત્યંત ઝડપી છે. એક હીરાનું સંપૂર્ણ ૩ડી (3D) સ્કેનિંગ અને તેની ડિજિટલ આઈડી બનાવવામાં માત્ર થોડી સેકન્ડોનો સમય લાગે છે. આનાથી મોટા પાયે હીરાનું ઉત્પાદન કરતી કંપનીઓ માટે આ ટેક્નોલૉજી વાપરવી સરળ બને છે.

પ્રશ્ન : શું આ ટેક્નોલૉજી નાના હીરા (Stars and Melee) માટે પણ કારગત છે?

મોટા હીરાની ઓળખ કરવી સરળ છે, પરંતુ નાના હીરા (જેમ કે ઘડિયાળ કે નાના ઘરેણાંમાં વપરાય છે) ની અદલાબદલી વધુ થતી હોય છે. DiaDNA એવી ટેક્નોલૉજી પર કામ કરી રહ્યું છે જે જથ્થાબંધ (Bulk) નાના હીરાને પણ સ્કેન કરી શકે છે, જે જ્વેલરી ઉદ્યોગ માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન : હીરાના આ ડિજિટલ ડેટાની સુરક્ષા (Data Security) કેવી રીતે રાખવામાં આવે છે?

હીરાના ફેસ રેકગ્નિશનથી મળતો ડેટા ‘બ્લોકચેન’ (Blockchain) ટેક્નોલૉજી પર સ્ટોર કરવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ છે કે એકવાર ડેટા રેકોર્ડ થઈ ગયા પછી તેને કોઈ હેક કરી શકતું નથી કે તેમાં ફેરફાર કરી શકતું નથી. આ ડેટા ક્લાઉડ પર સુરક્ષિત રહે છે.

પ્રશ્ન : શું જ્વેલરીમાં જડેલા (Mounted) હીરાનું સ્કેનિંગ શક્ય છે?

હા, આ ટેક્નોલૉજીની એક મોટી વિશેષતા એ છે કે તે જ્વેલરીમાં લાગેલા હીરાને પણ ઓળખી શકે છે. સામાન્ય રીતે લેઝર નંબર હીરાની ધાર (Girdle) પર હોય છે જે ઘણીવાર જ્વેલરીના સેટિંગમાં છુપાઈ જાય છે, પરંતુ ફેસ રેકગ્નિશન હીરાના ઉપરના ભાગ (Table) પરથી સ્કેન કરી શકતું હોવાથી જ્વેલરી ખોલ્યા વગર તેની ઓળખ થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન : ગ્રાહકો આ ટેક્નોલૉજીનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરી શકશે?

ભવિષ્યમાં ગ્રાહકો જ્વેલરી શોપ પર જઈને એક નાના હેન્ડહેલ્ડ સ્કેનર અથવા મોબાઈલ એપ દ્વારા પોતાના હીરાને સ્કેન કરી શકશે. તેઓ તેમના હીરાના યુનિક ‘ફેસ આઈડી’ને ઓનલાઈન સર્ટિફિકેટ સાથે મેચ કરી શકશે, જેનાથી ખરીદી વખતે પૂરો આત્મવિશ્વાસ રહેશે.

પ્રશ્ન : આ ટેક્નોલૉજીથી હીરાના વીમા (Insurance) ક્ષેત્રમાં શું ફાયદો થશે?

વીમા કંપનીઓ માટે હીરાની સાચી ઓળખ સૌથી મોટો પડકાર છે. જો હીરો ખોવાઈ જાય કે ચોરાઈ જાય અને ફરીથી મળે, તો આ ટેક્નોલૉજી દ્વારા સાબિત કરી શકાય છે કે તે એ જ હીરો છે. આનાથી વીમાના દાવાઓ (Claims) સેટલ કરવામાં પારદર્શિતા આવશે.

પ્રશ્ન : શું આ ટેક્નોલૉજી મોંઘી છે? ઉદ્યોગના નાના વેપારીઓ તેને અપનાવી શકશે?

પોડકાસ્ટમાં ચર્ચા કરવામાં આવી છે કે શરૂઆતમાં કોઈપણ નવી ટેક્નોલૉજી મોંઘી હોય છે, પરંતુ જેમ જેમ તેની સ્વીકૃતિ વધશે, તેમ તેમ તેનો ખર્ચ ઘટશે. મયંક જૈનનું લક્ષ્ય આ ટેક્નોલૉજીને એટલી સુલભ બનાવવાનું છે કે નાના અને મધ્યમ કદના કારખાનાઓ પણ તેનો ઉપયોગ કરી શકે.

પ્રશ્ન : હીરા ઉદ્યોગના ભવિષ્ય માટે આ ટેક્નોલૉજી કેમ અનિવાર્ય છે?

આજના સમયમાં ‘Conflict Diamonds’ (લોહીવાળા હીરા) અને સિન્થેટિક હીરાનું મિશ્રણ રોકવું અનિવાર્ય છે. G7 દેશો અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ હીરાના ઉદગમ સ્થાન (Origin)ના પુરાવા માંગે છે. ફેસ રેકગ્નિશન ટેક્નોલૉજી હીરાની ઓળખને કાયમી બનાવીને ઉદ્યોગને વધુ વિશ્વસનીય અને ડિજિટલ બનાવે છે.

પ્રશ્ન : શું હીરા પરનો કચરો કે તેલના ડાઘા (Fingerprints or Oil) સ્કેનિંગમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે?

હીરાની સપાટી પર લાગેલી ગંદકી કે તેલ સ્કેનિંગના ડેટામાં થોડો ફેરફાર લાવી શકે છે. જોકે, મયંક જૈન સમજાવે છે કે, સ્કેનિંગ કરતા પહેલા હીરાને સાફ કરવો અનિવાર્ય છે. ટેક્નોલૉજી એટલી એડવાન્સ્ડ છે કે તે સપાટીના સામાન્ય ડાઘા અને હીરાની કાયમી આંતરિક રચના વચ્ચેનો તફાવત સમજી શકે છે.

પ્રશ્ન : શું આ ટેક્નોલૉજી રંગીન હીરા (Fancy Color Diamonds) માટે પણ એટલી જ અસરકારક છે?

હા, રંગીન હીરામાં રહેલા કલર સેન્ટર્સ અને તેની અજોડ રંગીન લાક્ષણિકતાઓ સ્કેનિંગ પ્રક્રિયામાં વધારાના ‘ડેટા પોઈન્ટ્સ’ તરીકે કામ કરે છે. આથી, દુર્લભ રંગીન હીરાની સુરક્ષા માટે આ ફેસ રેકગ્નિશન ટેક્નોલૉજી સફેદ હીરા કરતા પણ વધુ સચોટ પરિણામો આપી શકે છે.

પ્રશ્ન : ‘DiaDNA’ ટેક્નોલૉજીનો ઉપયોગ કરીને હીરાની ચોરી અટકાવવી કેવી રીતે શક્ય છે?

જો કોઈ ચોરાયેલો હીરો માર્કેટમાં વેચાવા આવે અને તેને આ સિસ્ટમ દ્વારા સ્કેન કરવામાં આવે, તો ડેટાબેઝ તરત જ એલર્ટ આપી શકે છે કે આ હીરો ચોરાયેલો છે. આ એક ‘Global Red Alert’ સિસ્ટમ તરીકે કામ કરી શકે છે, જે ચોરો માટે હીરા વેચવાનું મુશ્કેલ બનાવશે.

પ્રશ્ન : શું આ ટેક્નોલૉજી હીરાની કિંમત (Valuation) નક્કી કરવામાં મદદ કરી શકે છે?

પ્રત્યક્ષ રીતે નહીં, પરંતુ પરોક્ષ રીતે ચોક્કસ. આ ટેક્નોલૉજી હીરાના કટ અને તેની અંદરની ખામીઓનું ચોકસાઈપૂર્વક વિશ્લેષણ કરે છે. આ ડેટાના આધારે વેલ્યુએટર્સ હીરાની સાચી ગુણવત્તા નક્કી કરી શકે છે, જે કિંમત નિર્ધારણમાં પાયારૂપ બને છે.

પ્રશ્ન : જો બે હીરા દેખાવમાં અને વજનમાં બિલકુલ સમાન હોય (Identical Twins), તો શું આ સિસ્ટમ તેને અલગ પાડી શકશે?

કુદરતી રીતે બે હીરા ક્યારેય ૧૦૦% સમાન હોતા નથી. ભલે તેમનું વજન (Carat) અને શુદ્ધતા (Clarity) સમાન હોય, પણ તેમની અણુ સંરચના અને અંદરની અશુદ્ધિઓનું સ્થાન અલગ જ હોય છે. DiaDNAની ‘Atomic Fingerprinting’ આ સૂક્ષ્મ તફાવતને ઓળખીને બંનેને અલગ પાડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

પ્રશ્ન : શું આ સિસ્ટમ અન્ય રત્નો (Gemstones) જેવા કે માણેક કે પન્ના માટે વાપરી શકાય?

ચોક્કસ. હીરાની જેમ જ દરેક રત્ન (Ruby, Emerald, Sapphire) ની પોતાની આગવી લાક્ષણિકતાઓ હોય છે. હકીકતમાં, રંગીન રત્નોમાં ‘Inclusions’ (આંતરિક રચનાઓ) વધુ સ્પષ્ટ હોય છે, જે આ ફેસ રેકગ્નિશન ટેક્નોલૉજીને વધુ અસરકારક બનાવે છે.

પ્રશ્ન : હીરાના વેપારમાં ‘ટ્રસ્ટ ગેપ‘ (Trust Gap) ને આ ટેક્નોલૉજી કેવી રીતે પૂરે છે?

ઘણીવાર ગ્રાહકોને ડર હોય છે કે જે હીરો તેમણે જોયો છે તે જ તેમને જ્વેલરીમાં લગાવીને આપવામાં આવશે કે નહીં. આ ટેક્નોલૉજી ‘Verify-at-home’ જેવી સુવિધા આપી શકે છે, જ્યાં ગ્રાહક ડિજિટલ પુરાવા સાથે હીરાની ખરાઇ કરી શકે છે, જેનાથી વેપારી અને ગ્રાહક વચ્ચેનો વિશ્વાસ વધે છે.

પ્રશ્ન : શું આ ટેક્નોલૉજી પર્યાવરણને અનુકૂળ (Eco-friendly) છે?

હા, આ સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ અને ઓપ્ટિકલ પ્રક્રિયા છે. હીરા પર કોઈ કેમિકલ કે લેઝરનો ઉપયોગ થતો નથી, જે હીરાના ફિઝિકલ સ્ટ્રક્ચરને નુકસાન પહોંચાડતું નથી. આ એક ‘Green Technology’ છે જે કાગળના સર્ટિફિકેટ્સનો ઉપયોગ ઘટાડીને ડિજિટલ રિપોર્ટ્સ પર ભાર મૂકે છે.

પ્રશ્ન : શું આ સ્કેનરને હીરાના માઈનિંગ સાઈટ (ખાણ) પર લગાવી શકાય?

હા, ભવિષ્યમાં આ સ્કેનર્સ ખાણોમાં જ લગાવવામાં આવશે. રફ હીરો જેવો ખાણમાંથી નીકળે કે તરત જ તેનું ‘જન્મ પ્રમાણપત્ર’ (Birth Certificate) બની જશે. આનાથી ‘બ્લડ ડાયમંડ’ કે ગેરકાયદેસર ખાણકામ પર સંપૂર્ણ રોક લગાવી શકાશે.

Disclaimer : This information has been collected through secondary research and Diamond City Newspaper is not responsible for any errors in the same.